Εικόνες της τρέλας: "Η τρέλα" και το "Φρενοκομείο". Δυο σχέδια του Alfred Kubin

    Ο Αυστριακός εικονογράφος, χαράκτης και συγγραφέας Άλφρεντ Κούμπιν (1877-1959), σημαντική μορφή της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας το πρώτο μισό του 20ου αιώνα,[1] και μέλος του "Γαλάζιου Καβαλάρη", της περίφημης εξπρεσιονιστικής ομάδας του Μονάχου, γνώρισε την κατάθλιψη και την τρέλα στα πρώτα μετεφηβικά του χρόνια: Στα 19 του αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει αυτοπυροβολούμενος μπροστά στον τάφο της μητέρας του (που είχε πεθάνει όταν ο ίδιος ήταν δέκα χρονών[2]), και λίγο αργότερα -μερικές εβδομάδες μετά την κατάταξη του στο στρατό-, κατέρρευσε ψυχολογικά και νοσηλεύτηκε για ένα περίπου μήνα.

    Ο Κούμπιν, που βρέθηκε πολλές φορές ακόμη στα πρόθυρα της τρέλας, κατόρθωσε τελικά να εξορκίσει τους εσωτερικούς του δαίμονες μέσω της τέχνης, αλλά και της γραφής της αυτοβιογραφίας του (την οποία έγραφε με αλλεπάλληλες επανεγγραφές και προσθήκες από το 1911 έως το 1952): «Με ρωτάνε συχνά», γράφει, «πώς έφτασα να ζωγραφίζω αυτά τα πράγματα, και νομίζω πως η ιστορία της ζωής μου δείχνει καθαρά ότι, στο βάθος, ήταν η ίδια πάντα δύναμη που με έσπρωξε, κατά την παιδική μου ηλικία στο όνειρο και την ονειροπόληση, αργότερα στις απερισκεψίες της νιότης, μετά στην τρέλα και τελικά στην τέχνη».

Άλφρεντ Κούμπιν, "Η τρέλα" (≈1901)

    Στην "Τρέλα" ['Der Wahnsinn' / 'Madness'], μια λιθογραφία που σχεδιάστηκε λίγα χρόνια μετά την ψυχιατρική του νοσηλεία, απεικονίζεται ο ίδιος ως τρελός. Πίσω του ένας μαύρος δαίμονας μπήγει χτυπώντας το με ένα σφυρί ένα μεγάλο καρφί μέσα στο κεφάλι του.

Η τρέλα και η μελαγχολία στο έργο του εξπρεσιονιστή ζωγράφου Otto Dix

•  "Η τρελή του Σαίντ-Μαρί-α-Πυ", 1924

"Η τρελή του Σαίντ-Μαρί-α-Πυ"
[Die Irrsinnige von Sainte-Marie-à-Py]

    Με ένα ακαθόριστο φόντο που παραπέμπει σε χαλάσματα, βλέπουμε την τρελή του Σαιντ-Μαρί, ενός κατειλημμένου από τους Γερμανούς γαλλικού χωριού στις όχθες του ποταμού Πυ στην περιοχή της Μάρνης, μια γυναίκα που τρελάθηκε εξαιτίας του πολέμου.
    Το έργο ανήκε σε μια σειρά 50 χαρακτικών με τίτλο "Πόλεμος" [Der Krieg] που φιλοτέχνησε ο Όττο Ντιξ το 1924 και στην οποία με σχεδόν ρεαλιστικό τρόπο μεταφέρεται η φρίκη, ο θάνατος, οι ακρωτηριασμοί, οι καταστροφές των τόπων και των ανθρώπινων ζωών που επέφερε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος (όπως και κάθε πόλεμος) -φρικαλεότητες και δυστυχίες τις οποίες ο Όττο Ντιξ (1891-1969) είχε δει με τα ίδια του μάτια, όντας εθελοντής στο μέτωπο.
     Πηγή: MoMA (Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, Νέα Υόρκη) 

 • • • • •

• "Νυχτερινό συναπάντημα με έναν τρελό", 1924

"Νυχτερινό συναπάντημα με έναν τρελό"
[Nächtliche Begegnung mit einem Irrsinnigen]

Η τρέλα και τα φρενοκομεία στο έργο του εξπρεσιονιστή ζωγράφου Heinrich Ehmsen

Heinrich Ehmsen "Στο φρενοκομείο" ["Im Irrenhaus", 1925] Νέα Εθνική Πινακοθήκη, Βερολίνο [Neue Nationalgalerie, Berlin]

Heinrich Ehmsen "Φρενοκομείο" ["Irrenhaus", 1925] Πινακοθήκη Μόριτζμπουργκ, Χάλλε [Staatliche Galerie Moritzburg, Halle]

    Ο Χάινριχ Έμσεν (Heinrich Ehmsen) γεννήθηκε στο Κίελο το 1886. Ήταν το πέμπτο παιδί ενός φτωχού καλαθοποιού που δυσκολευόταν πολύ να τα βγάλει πέρα, και έτσι από τα έξι του χρόνια ο μικρός Χάινριχ αναγκάσθηκε να βοηθά τον πατέρα του στην ύφανση των καλαθιών. Όταν όμως έγινε δεκαπέντε χρονών αποφάσισε να γίνει ζωγράφος. Παρακολούθησε μαθήματα σχεδίου και ζωγραφικής αρχικά στο Κίελο και αργότερα στο Ντίσελντορφ.

    Μετά το τέλος των σπουδών του, και ύστερα από μια ολιγόμηνη παραμονή στο Παρίσι, εγκαταστάθηκε το 1911 στο Μόναχο όπου και παράμεινε μέχρι το 1928. Επηρεάσθηκε πολιτικά και καλλιτεχνικά από τις θέσεις του "Γαλάζιου Καβαλάρη" (Blaue Reiter), της εξπρεσιονιστικής επαναστατικής ομάδας που ίδρυσαν στο Μόναχο ο Βασίλι Καντίσκυ και ο Φραντς Μαρκ, προσχώρησε σ' αυτές, και το έργο του άρχισε να γίνεται πλέον έντονα κριτικό απέναντι στην κοινωνία της εποχής του: Οι απόκληροι, οι περιθωριακοί, οι τρελοί, η φρίκη του πολέμου, η επανάσταση, η ήττα και η καταστολή των σπαρτακιστών[1] αποτέλεσαν συχνά τα θέματα της ζωγραφικής του.

    Το 1932 ταξίδεψε στην Σοβιετική Ένωση όπου και παρέμεινε για ένα περίπου χρόνο. Επιστρέφοντας στη Γερμανία συνελήφθη από την Γκεστάπο και κρατήθηκε για αρκετούς μήνες, ενώ η τέχνη του χαρακτηρίσθηκε "εκφυλισμένη" και οι πίνακές του αφαιρέθηκαν από τις συλλογές των γερμανικών μουσείων. Πέθανε το 1964 στο Βερολίνο.[2] 

Heinrich Ehmsen
"Στο φρενοκομείο", χαρακτικό
["Im Irrenhaus", 1924]

Elfriede Lohse-Wächtler, μια εξπρεσιονίστρια ζωγράφος θύμα της ναζιστικής ευγονικής

    Η Γερμανίδα ζωγράφος Ελφρίντε Λόζε-Βέχτλερ (Elfriede Lohse-Wächtler), μέλος της εξπρεσιονιστικής ομάδας της Δρέσδης, σε ηλικία 32 χρονών χαρακτηρίστηκε σχιζοφρενής και κλείστηκε σε ψυχιατρικό άσυλο. Οκτώ χρόνια αργότερα δολοφονήθηκε ως "άτομο που δεν άξιζε να ζει" (όπως και άλλοι 200.000 έγκλειστοι σε ιδρύματα και ψυχιατρικά άσυλα ψυχικά πάσχοντες, επιληπτικοί, διανοητικά καθυστερημένοι και βαριά ανάπηροι) στο πλαίσιο τού φρικαλέου προγράμματος "ευθανασίας των βιολογικά υποδεέστερων"[1] που κατέστρωσαν και εκτέλεσαν το 1939 και 1940 με διαταγή του Χίτλερ αξιωματούχοι τού ναζιστικού κόμματος με την ενεργό συμμετοχή των Γερμανών γιατρών και ψυχιάτρων. ("Επιχείρηση Τ-4")
 

"Θέα στο λιμάνι", 1929
Elfriede Lohse-Wächtler

    Η Ελφρίντε Λόζε-Βέχτλερ γεννήθηκε σε μια μεσοαστική οικογένεια της Δρέσδης τον Δεκέμβριο του 1899. Σπούδασε σε σχολή εφηρμοσμένων τεχνών γραφιστική και σχέδιο μόδας, παρακολουθώντας παράλληλα -και παρά τις αντιρρήσεις των γονέων της- μαθήματα σχεδίου και ζωγραφικής στην Σχολή Καλών Τεχνών της Δρέσδης (στο εργαστήρι του Όττο Γκούσμαν). Το 1917 συνδέθηκε με τον κατά δύο χρόνια μεγαλύτερό της ζωγράφο Κόνραντ Φηλιξμύλλερ (Conrad Felixmüller, 1897-1977), ο οποίος έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος Γερμανίας το 1918 και ίδρυσε μαζί με τον φίλο του Όττο Ντιξ (το 1919) την εξπρεσιονιστική ομάδα της Δρέσδης ("Gruppe 1919").

Elfriede Lohse-Wächtler
αυτοπροσωπογραφία, 1927

    Συναναστρεφόμενη, μέσω του Felixmüller, τους σπαρτακιστές και τους μποέμικους κύκλους των καλλιτεχνών της Δρέσδης, η Ελφρίντε συνειδητοποιήθηκε πολιτικά και κοινωνικά, και υιοθέτησε αντικομφορμιστικές συμπεριφορές και στάσεις στην προσωπική της ζωή (γεγονός που την έφερε ακόμη μια φορά σε αντίθεση και αντιπαράθεση με τους συντηρητικούς γονείς της, και ιδιαίτερα με τον πατέρα της για τον οποίο δεν ήταν παρά μια "εκκεντρική"). Παράλληλα, για να επιβιώσει οικονομικά ζωγράφιζε υφάσματα με την τεχνική του μπατίκ εξασφαλίζοντας έτσι ένα πενιχρό εισόδημα.

   Το 1921 παντρεύτηκε τον σχετικά άσημο και χωρίς χρήματα τραγουδιστή χορωδίας Κουρτ Λόζε (Kurt Lohse), τον οποίο είχε γνωρίσει μέσω του Όττο Ντιξ, και το 1925 το ζευγάρι εγκαταστάθηκε στο Αμβούργο, όταν στον Κούρτ προσφέρθηκε δουλειά σε χορωδία της πόλης. Λίγους μήνες μετά ο Κούρτ απέκτησε ερωμένη και ο γάμος τους διαλύθηκε χωρίς να πάρουν διαζύγιο.   

    Η Ελφρίντε παρέμεινε στο Αμβούργο. Παρά τα οικονομικά και συναισθηματικά προβλήματα που ακολούθησαν το χωρισμό της κατόρθωσε να δημιουργήσει μέσα στην επόμενη πενταετία έναν σημαντικό αριθμό αναγνωρίσιμων έργων. Το 1928 συμμετείχε μάλιστα σε εκθέσεις της "Νέας Αντικειμενικότητας", του μετα-εξπρεσιονιστικού κινήματος στο οποίο συμμετείχαν και πολλοί φίλοι της από την πρώην εξπρεσιονιστική ομάδα της Δρέσδης.

"Friedrichsberger Köpfe", 1929
Πορτραίτα ψυχασθενών

Εξπρεσιονισμός και τρέλα· Else Blankenhorn

Κόκκινος καβαλάρης (Red rider) / λεπτομέρεια
Else Blankenhorn. Συλλογή Prinzhorn

    Η Έλζε Μπλάνκενχορν [Else Blankenhorn] γεννήθηκε στην Καρλσρούη της Γερμανίας το 1873 . Ήταν κόρη ενός πλούσιου γαιοκτήμονα, η οικογένεια του οποίου διατηρούσε σχέσεις με την αυτοκρατορική αυλή, και έλαβε μια παραδοσιακή αλλά υψηλού επιπέδου εκπαίδευση.

    Μετά το τέλος της εφηβείας της εμφάνισε σημεία "νευρικής κατάπτωσης" ("νευρασθένειας", σύμφωνα με το νοσολογικό σύστημα της εποχής) και άρχισε να υποφέρει από υποχονδριακές ιδέες και νυχτερινούς εφιάλτες. Το 1899, σε ηλικία 26 χρόνων, νοσηλεύτηκε για πρώτη φορά στην περίφημη ιδιωτική ψυχιατρική κλινική "Μπελβύ"[1] στο Κροϊτσλίνγκεν της Ελβετίας. Η πολυτελέστατη αυτή κλινική, καταφύγιο της ευρωπαϊκής μεγαλοαστικής τάξης, ανήκε στην οικογένεια Binswanger και από το 1910 μέχρι το 1956 διευθυνόταν από τον Λούντβιχ Μπινσβάνκγερ τον ιδρυτή της υπαρξιακής ψυχανάλυσης (daseinsanalyse).

Else Blankenhorn. Συλλογή Prinzhorn

    Το 1902 η Έλσα εξήλθε από την κλινική ως "αποθεραπευθείσα", αλλά μερικά χρόνια αργότερα (το 1906) ξανανοσηλεύτηκε, αυτή τη φορά με τη διάγνωση της "πρόωρης άνοιας" (σχιζοφρένειας): Έλεγε ότι ο "άλλος της εαυτός" ήταν η Else von Hohenzollern, "πνευματική σύζυγος" του αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄, του τελευταίου αυτοκράτορα της Γερμανίας. Ως σύζυγος του Κάιζερ ήταν υπεύθυνη για τη φροντίδα των πεθαμένων εραστών που επρόκειτο να αναστηθούν. Προς το σκοπό αυτό σχεδίασε και ζωγράφισε με ψυχαναγκαστική εμμονή, σχεδόν καθημερινά την περίοδο της δεύτερης νοσηλείας της, μεγάλο αριθμό φανταστικών χαρτονομισμάτων, πάνω στα οποία αποτύπωνε τη μορφή της και ανέγραφε σ' αυτά, κάποιες φορές, αστρονομικά ποσά, μέχρι και πενήντα δισεκατομμύρια μάρκα(!).