ΨυχοΑντιMαχίες: "Επείγοντα" και "12 Ημέρες". Δύο ταινίες-ντοκιμαντέρ του Raymond Depardon για τη σύγχρονη ψυχιατρική πραγματικότητα

"Επείγοντα" και "12 Ημέρες". Δύο ταινίες-ντοκιμαντέρ του Raymond Depardon για τη σύγχρονη ψυχιατρική πραγματικότητα

Το 1979, ο Γάλλος φωτογράφος και σκηνοθέτης Ρεμόν Ντεπαρντόν (Raymond Depardon) προσκλήθηκε από τον Φράνκο Μπαζάλια (Franco Basaglia), την ηγετική μορφή της εναλλακτικής ιταλικής ψυχιατρικής, για να φωτογραφήσει τα παραδοσιακά άσυλα της Ιταλίας πριν ξεκινήσει η μεταρρύθμιση που προέβλεπε το σταδιακό τους κλείσιμο. (Βλέπε: "Raymond Depardon. Φωτογραφίζοντας τα ψυχιατρικά άσυλα της Ιταλίας") Όπως ομολογεί ο ίδιος η εμπειρία αυτή τον επηρέασε βαθιά, και αρκετά χρόνια αργότερα αισθάνθηκε την ανάγκη να στρέψει ξανά την προσοχή και τη ματιά του στην τρέλα και την ψυχιατρική.

Τα ντοκιμαντέρ του "Επείγοντα" (Urgences, 1988) και "12 ημέρες" (12 jours, 2017) παρουσιάζουν ανθρώπους με "διαταραγμένες" ή ασυνήθιστες συμπεριφορές, κάποιους σε βαθιά κρίση που σίγουρα χρειάζονται βοήθεια και προστασία για να ξεπεράσουν τη δύσκολη και επώδυνη κατάσταση που βιώνουν, αλλά αναδεικνύουν επίσης τον αυταρχισμό και τη βία της καθημερινής ψυχιατρικής πρακτικής – τη βία που παραμένει διαχρονικά παρούσα παρά τις μεταρρυθμίσεις και τον εκσυγχρονισμό των ψυχιατρικών ιδρυμάτων, τις καλές προθέσεις πολλών λειτουργών της ψυχικής υγείας και την ψήφιση νόμων για την προστασία –υποτίθεται- των δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων.

Urgences (Επείγοντα, 1988)

Στα "(Ψυχιατρικά) Επείγοντα" [1] ο Ρεμόν Ντεπαρντόν καταγράφει χωρίς περιττούς σχολιασμούς ή διάθεση καταγγελίας την ωμή – και πανομοιότυπη σε όλες τις χώρες του κόσμου – σύγχρονη ψυχιατρική πραγματικότητα.

Απόσπασμα από την ταινία Urgences του Reymond Depardon
(γαλλικά χωρίς υπότιτλους)

Άνθρωποι σε κρίση προσέρχονται στο τμήμα επειγόντων περιστατικών του παρισινού Νοσοκομείου Οτέλ-Ντιέ (τμήμα που ίδρυσε και διηύθυνε για μια εικοσαετία ο ψυχίατρος και ψυχαναλυτής Ανρί Γκριβουά) είτε οικειοθελώς αναζητώντας βοήθεια είτε "συνοδευόμενοι" από την αστυνομία - κάποιες φορές με χειροπέδες στα χέρια που δεν αφαιρούνται ούτε κατά τη διάρκεια της εξέτασης. Απελπισμένοι, μελαγχολικοί ή ανήσυχοι, κάποτε επιθετικοί, προσπαθούν μέσα στον αφιλόξενο χώρο και τον περιορισμένο χρόνο των επειγόντων να καταλάβουν τι τους συμβαίνει, να πουν τι τους συμβαίνει με έναν λόγο συχνά μεταφορικό, κάποτε αποσπασματικό ή και δυσνόητο στα όρια της σύγχυσης. Οι ψυχίατροι που τους υποδέχονται εμφανίζονται καλοπροαίρετοι, συμπονετικοί, ήρεμοι και ευγενικοί (είναι, βέβαια, και η κάμερα μπροστά), που όμως εγκλωβισμένοι και οι ίδιοι μέσα στον "ζουρλομανδύα" των ψυχιατρικών διαγνώσεων (όπως έλεγε ο Ρόναλντ Λαινγκ)[2], τις θεσμικές απαιτήσεις και την ψυχιατρική νομοθεσία τις περισσότερες φορές το μόνο που είναι σε θέση να προσφέρουν είναι νοσηλεία (πολύ συχνά ακούσια) και φαρμακευτική καταστολή.

Ένας οδηγός λεωφορείου που μετά από δέκα χρόνια υποδειγματικής εργασίας καταρρέει ξαφνικά εν ώρα υπηρεσίας μην αντέχοντας άλλο την καθημερινή εργασιακή πίεση, μια νοσηλεύτρια που απέκτησε παιδί μετά από τον βιασμό που υπέστη και διέρχεται τώρα μια περίοδο κατάθλιψης ("λαχταρώ τον έρωτα και την αγάπη, αλλά είμαι κουρασμένη"), ένας ηλικιωμένος και μοναχικός συνταξιούχος χωρίς φίλους και στηρίγματα που θέλει να βάλει τέρμα στην άδεια ζωή του, μια αλκοολική γυναίκα που διαμαρτύρεται έντονα επειδή δεν την αφήνουν να πλησιάσει το μικρό παιδί της, ένας μικροεπαγγελματίας ομοφυλόφιλος απελπισμένος από τη στιγμή που ο σύντροφός του τον εγκατέλειψε, μια μεσόκοπη νοικοκυρά που έχει βαρεθεί μια ζωή να ασχολείται με το νοικοκυριό και να υπηρετεί το σύζυγό της, μια νεαρή έγκυος και χωρίς σύντροφο γυναίκα που σπάει τη βιτρίνα μιας καφετέριας όταν ο ιδιοκτήτης του μαγαζιού κακομεταχειρίζεται ένα αδέσποτο σκυλάκι, μια νεαρή μουσικός, "θυγατέρα του θεού", επιφορτισμένη με μια δυσβάστακτη μυστική αποστολή που μισεί θανάσιμα την μητέρα της και αποπειράται, μην αντέχοντας άλλο, να αυτοκτονήσει…

Άνθρωποι που έχουν κακοποιηθεί, άνθρωποι που υποφέρουν από μοναξιά, κοινωνική αποξένωση, υπαρξιακό άγχος, έλλειψη νοήματος, ελπίδας και προοπτικής, συγκλονιστικές και θλιβερές μαρτυρίες καθημερινών ανθρώπων που αποδεικνύουν ότι η ψυχική οδύνη και δυσφορία δεν μπορούν να απομονωθούν από τις κοινωνικές συνθήκες που τις γεννούν και τις τρέφουν. Ο εργαζόμενος που καταρρέει, ο ηλικιωμένος που θέλει να πεθάνει, η γυναίκα που βιάσθηκε, η νοικοκυρά που δεν έχει όρεξη να εκπληρώσει τα "καθήκοντά" της, η κοπέλα που σπάει τη βιτρίνα, η κοπέλα που παραληρεί, άνδρες ή γυναίκες που καταφεύγουν στο αλκοόλ ή τα ναρκωτικά εκφράζουν, ο καθένας με το δικό του τρόπο, τη δυσφορία και την αντίδρασή τους σε έναν πιεστικό και αδιέξοδο τρόπο ζωής που οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες μας επιβάλλουν. Η τρέλα, η "κατάθλιψη" ή η "ψύχωση", δεν είναι μόνο ατομική παθολογία, δεν είναι μόνο ιατρικό γεγονός - αν είναι "ιατρικό" γεγονός. Είναι πολιτικό και κοινωνικό σύμπτωμα, έγραφε ο ψυχοθεραπευτής και φιλόσοφος Φελίξ Γκουατταρί στην κριτική του για την ταινία.[3] Οι πάσχοντες δεν είναι "περιπτώσεις", είναι φορείς μιας συλλογικής δυσφορίας. Η θεσμική ψυχιατρική, αγνοώντας αυτήν την διάσταση, λειτουργεί, τελικά, ως μηχανισμός παραγωγής "κανονικότητας", ως μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου...

Απόσπασμα από την ταινία Urgences του Reymond Depardon
(γαλλικά χωρίς υπότιτλους)

12 Jours (12 ημέρες, 2017)

Ο τίτλος της ταινίας, "12 ημέρες"[4], παραπέμπει σε ένα γαλλικό νόμο που ψηφίστηκε το 2013 και επιβάλλει εντός δώδεκα ημερών κάθε ασθενής που εισήχθη χωρίς τη θέλησή του σε ψυχιατρικό ίδρυμα να παρουσιάζεται ενώπιον δικαστή, ο οποίος πρέπει να αποφασίσει αν, τελικά, η ακούσια εισαγωγή είναι νόμιμη και δικαιολογημένη. Πρόκειται για μια υποχρεωτική διαδικασία στην οποία υποβάλλονται ετησίως πάνω από εκατό χιλιάδες άνθρωποι στη Γαλλία.

Ο ασθενής, αφού παραμείνει μετά τον εγκλεισμό του σε ένα "δωμάτιο απομόνωσης" για λίγες ημέρες, οδηγείται, συνοδευόμενος από νοσηλευτή-φύλακα, στο γραφείο τού δικαστή παρουσία διορισμένου δικηγόρου, που κατά κανόνα παραμένει επί της ουσίας αμέτοχος. Ψυχίατρος δεν παρίσταται, όμως ο ψυχιατρικός λόγος και η ψυχιατρική εξουσία είναι παρόντες μέσα από τις αναφορές και τις ψυχιατρικές γνωματεύσεις τις οποίες έχουν στην κατοχή τους ο δικαστής και ο συνήγορος.

Η όλη διαδικασία εξελίσσεται τελικά σε παρωδία, αφού ούτε ο δικαστής ούτε ο δικηγόρος έχουν τον τρόπο και τη γνώση (και τη θέληση) να αμφισβητήσουν την εγκυρότητα της ψυχιατρικής διάγνωσης. Στην σημερινή εποχή, όπως έλεγε ο Μισέλ Φουκώ, ο ψυχίατρος είναι το πρόσωπο που ορίζει κατ' αποκλειστικότητα και με κατηγορηματικό τρόπο τι είναι η "κανονικότητα" και τι είναι η "τρέλα" (βλέπε: "Michel Foucault· ο κόσμος έχει γίνει ένα μεγάλο άσυλο"). Ο δικαστής καταλήγει έτσι, στην συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, να επικυρώνει απλώς την απόφαση του ψυχιάτρου, με τον δικηγόρο να συμφωνεί σχεδόν πάντα μαζί του. Ο ίδιος ο ασθενής συχνά σε σύγχυση ή παραλήρημα και κατασταλμένος ήδη σε μεγάλο βαθμό από τα φάρμακα και τις μέρες της απομόνωσης, αδυνατεί να υπερασπίσει τον εαυτό του και βρίσκεται ουσιαστικά μόνος απέναντι σε μια πανίσχυρη διπλή εξουσία.

Ο Ντεπαρντόν στην ταινία του παρουσιάζει δέκα από τις εβδομήντα πέντε δικαστικές ακροάσεις που κινηματογράφησε συνολικά· ανάμεσα τους παρεμβάλλονται πλάνα από τους άδειους απρόσωπους εσωτερικούς χώρους του ψυχιατρικού νοσοκομείου και τις περικυκλωμένες με πανύψηλα συρματοπλέγματα εσωτερικές αυλές.

Η ταινία κατακρίθηκε από το γαλλικό ψυχιατρικό κατεστημένο, επειδή παρουσιάζει μόνο την κατασταλτική πλευρά της ψυχιατρικής χωρίς να γίνεται αναφορά στις θεραπευτικές προσπάθειες των γιατρών και του λοιπού προσωπικού. Η πρόθεση πάντως του σκηνοθέτη δεν ήταν να καταγγείλει την ψυχιατρική, αλλά να ακουστεί ο εύθραυστος και ενίοτε συγκεχυμένος λόγος των ίδιων των τρελών, και να τεθούν ξανά καίρια ερωτήματα για τη φύση της "ψυχικής ασθένειας", τη σχέση της με το κοινωνικό περιβάλλον και τη δυνατότητα θεραπείας χωρίς περιορισμό της ελευθερίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Αποσπάσματα από την ταινία 12 Jours του Reymond Depardon
(γαλλικά με αγγλικούς υπότιτλους)

Εντέλει, η ταινία μπορεί να ιδωθεί ως διαμαρτυρία ενάντια στη στέρηση της ελευθερίας, όποιος και είναι ο λόγος. "Δεν υπάρχει ιατρική, ηθική ή νομική δικαιολογία για τις ψυχιατρικές επεμβάσεις χωρίς τη θέληση του υποκειμένου· είναι εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας", έλεγε ήδη στη δεκαετία του 1960 ο ψυχίατρος Τόμας Σας.

Χρήστος Μπελόπουλος