"Ο μύθος της χημικής ίασης". Μια κριτική της ψυχιατρικής φαρμακοθεραπείας και των θεωριών της βιοψυχιατρικής από την Joanna Moncrieff

    «Από τη δεκαετία του 1960, ζούμε σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από την αντίληψη ότι τα φάρμακα μπορούν να θεραπεύσουν τα προβλήματα που στις μέρες μας αποκαλούνται "ψυχικές ασθένειες"· προβλήματα που στο παρελθόν ήταν γνωστά με όρους όπως παραφροσύνη, τρέλα, παράνοια και νεύρωση… Αυτός ο τρόπος σκέψης εξαπλώνεται, όλο και περισσότερο, και εκτός της ψυχιατρικής και τα φάρμακα έχουν φτάσει να θεωρούνται ότι έχουν θεραπευτικό ρόλο σε όλες τις καταστάσεις όπου οι άνθρωποι νιώθουν ότι δεν είναι αποδοτικοί ή δεν λειτουργούν τόσο καλά όσο θα έπρεπε… Η ιστορία για το πώς φτάσαμε να βλέπουμε τα φάρμακα με αυτόν τον τρόπο, δηλαδή ως ειδικές αγωγές για ειδικές ψυχικές διαταραχές (ή συλλογές συμπτωμάτων), και το ερώτημα του αν αυτός ο τρόπος σκέψης είναι σωστός ή δικαιολογημένος, αποτελεί το αντικείμενο αυτού του βιβλίου.»[1]
• • • • •

    Η Βρετανίδα ψυχίατρος Τζοάννα Μόνκριφ (Joanna Moncrieff)[2], ιδρυτικό μέλος του βρετανικού Δικτύου Κριτικής ψυχιατρικής [Critical Psychiatry Network] και διδάσκουσα στο Τμήμα Επιστημών Ψυχικής Υγείας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου [University College London], στο βιβλίο της "Ο μύθος της χημικής ίασης" αποδομεί πειστικά, στηριζόμενη στα αποτελέσματα και τα τελικά συμπεράσματα ενός μεγάλου αριθμού ερευνών, τις οποίες και παραθέτει, τον γενέθλιο διπλό μύθο της σύγχρονης βιοψυχιατρικής σχετικά με τη βιολογική βάση των ψυχικών παθήσεων και την νοσοειδική, στοχευμένη, δράση των ψυχιατρικών φαρμάκων.

    Η υποστηριζόμενη και προωθούμενη από τη φαρμακευτική βιομηχανία, τις επαγγελματικές ενώσεις των ψυχιάτρων και το φιλελεύθερο δυτικό Κράτος σύγχρονη ψυχιατρική θεωρία ισχυρίζεται ότι οι ψυχικές παθήσεις είναι "νόσοι", πραγματικές ασθένειες του σώματος "όπως όλες οι άλλες" (εξού και η εμφύτευση των ψυχιατρικών κλινικών μέσα στα γενικά νοσοκομεία), που προκαλούνται από ανωμαλίες ή ανισορροπίες των νευροδιαβιβαστών, των χημικών δηλαδή ουσιών του εγκεφάλου που συμμετέχουν στη διαβίβαση των νευρικών σημάτων ("θεωρία της χημικής ανισορροπίας των ψυχιατρικών διαταραχών"). Τα ψυχιατρικά φάρμακα, σύμφωνα πάντα με την κυριαρχούσα αντίληψη, δρουν στοχευμένα, "εκλεκτικά", πάνω στους (υποτιθέμενους) βιολογικούς μηχανισμούς της ασθένειας, διορθώνοντας τις ανισορροπίες και επαναφέροντας την προτέρα φυσιολογική, βιολογική, κατάσταση. Τα ψυχιατρικά συμπτώματα υποχωρούν και εξαφανίζονται επειδή αποκαθίσταται η βιολογική ισορροπία.

    Οι εντατικές ερευνητικές προσπάθειες των τελευταίων 60 και πλέον χρόνων, συχνά σχεδιασμένες από τις φαρμακευτικές εταιρείες ή χρηματοδοτούμενες άμεσα ή έμμεσα από αυτήν, δεν κατόρθωσαν ποτέ, ωστόσο, να εντοπίσουν με τρόπο αδιαμφισβήτητο στον εγκέφαλο των πασχόντων τις αιτίες των ψυχικών παθήσεων ή τους μηχανισμούς παραγωγής των ψυχιατρικών συμπτωμάτων. Δεν εντοπίζεται καν σταθερή σχέση μεταξύ των ψυχιατρικών διαταραχών και των υποτιθέμενων από τη θεωρία υποκείμενων βιολογικών ανωμαλιών ή ανισορροπιών. Για παράδειγμα, οι μελέτες δείχνουν ότι οι πάσχοντες από κατάθλιψη συγκρινόμενοι με την ομάδα των μη-πασχόντων, άλλοτε παρουσιάζουν μειωμένα, άλλοτε αυξημένα και άλλοτε ισοδύναμα επίπεδα νοραδρεναλίνης ή σεροτονίνης. ("Η κατάθλιψη και ο μύθος της σεροτονίνης")

Έργα τέχνης από το Μουσείο του Δρομοκαΐτειου ψυχιατρείου. Μια έκθεση στην Αθήνα

Έργα "Αγνώστου" (1) από τη συλλογή του Δρομοκαΐτειου ψυχιατρείου
#Ακατέργαστη Τέχνη (Art Brut)

    Το Μουσείο του Δρομοκαΐτειου ψυχιατρείου, ελάχιστα γνωστό στο ευρύτερο κοινό, ιδρύθηκε το 1995 και περιλαμβάνει, ανάμεσα σε άλλες κατηγορίες εκθεμάτων, και μια συλλογή με εικαστικά έργα έγκλειστων ψυχικά πασχόντων[1]: έργα αναγνωρισμένων ζωγράφων που νοσηλεύτηκαν για κάποιο διάστημα της ζωής τους στο ίδρυμα, όπως ο Ανδρέας Κρυστάλλης, ή λιγότερο γνωστών, όπως ο ρωσικής καταγωγής Βαλεντίνος Ίλβες, αλλά και έργα "αγνώστων" αυτοδίδακτων ζωγράφων της ακατέργαστης τέχνης (art brut). Η ύπαρξη αυτών των "Αγνώστων" στη συλλογή, τα έργα των οποίων δεν στερούνται νοήματος ή αξίας, λέει δυστυχώς πολλά για τον απαξιωτικό τρόπο που οι ψυχίατροι και γενικότερα το ασυλιακό προσωπικό αντιμετώπιζε μέχρι πρόσφατα τις καλλιτεχνικές δημιουργίες των έγκλειστων -και κοινωνικά άσημων- τροφίμων.

Έργο "Αγνώστου" (2) από τη συλλογή του Δρομοκαΐτειου ψυχιατρείου
Ακατέργαστη Τέχνη (Art Brut)

Η "οραματική τέχνη" του August Natterer

"Άξονας του κόσμου με κουνέλι" (1919)

    Ο Γερμανός αυτοδίδακτος ζωγράφος Άουγκουστ Νάττερερ [August Natterer] γεννήθηκε το 1868 κοντά στο Ράβενσμπουργκ -το τελευταίο παιδί μιας ενδεκαμελούς οικογένειας- και μεγάλωσε (χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα) στη γειτονική Στουτγάρδη. Αργότερα εκπαιδεύτηκε ως ηλεκτρολόγος και μηχανικός, περιπλανήθηκε για μερικά χρόνια στο εξωτερικό και εργάσθηκε κατά διαστήματα στην Ελβετία, τη Γαλλία και τις ΗΠΑ. Το 1893 επέστρεψε οριστικά στη Γερμανία και το 1896 εγκαταστάθηκε στο Βύρτσμπουργκ όπου παντρεύτηκε και άνοιξε τη δική του επιχείρηση. Η επαγγελματική του φήμη γρήγορα εξαπλώθηκε και άρχισε να συνεργάζεται με το Πανεπιστήμιο της πόλης κατασκευάζοντας επιστημονικά όργανα και εξειδικευμένα μηχανήματα για τα ερευνητικά του εργαστήρια, όπως αυτό του Βίλχελμ Ρέντγκεν, του εφευρέτη των ακτίνων Χ.[1]

Thomas Szasz: Η "Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας" (ΔΕΠΥ) δεν είναι διάγνωση, είναι στιγματισμός

Αποσπάσματα από ομιλία (2007) του Αμερικανού ψυχιάτρου (εμβληματική μορφή της ατιψυχιατρικής) Τόμας Σας (Thomas Szasz). [*]


    «Όταν οι σχολικές αρχές λένε σε μια μητέρα ότι ο γιος της είναι "άρρωστος" και χρειάζεται να πάρει φάρμακα, πώς είναι δυνατόν να γνωρίζει ότι όλα αυτά είναι απλώς ένα ψέμα; Πώς θα μπορούσε να γνωρίζει ότι αυτό που σήμερα οι ειδήμονες αποκαλούν "διαταραχή ελλειμματικής προσοχής με υπερκινητικότητα" δεν είναι μια πραγματική ασθένεια; Μια μητέρα δεν είναι ειδικός στην ιστορία της ψυχιατρικής. Δεν γνωρίζει ότι οι ψυχίατροι, εδώ και αιώνες, χρησιμοποιούν διαγνωστικούς όρους, υποτιθέμενες διαγνώσεις, για να στιγματίσουν και να ελέγξουν τους ανθρώπους.

    Θα σας δώσω μόνο μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα: Όταν οι μαύροι σκλάβοι στον Αμερικανικό Νότο δραπέτευαν, δεν το έκαναν επειδή ήθελαν να είναι ελεύθεροι, αλλά επειδή δήθεν "υπέφεραν" από μια ασθένεια που την ονόμαζαν τότε drapetomania [δραπετομανία], από τις ελληνικές λέξεις δραπέτης και μανία. Δεν επινοώ τίποτα: Την εποχή εκείνη η δραπετομανία ήταν μια διάγνωση "έγκυρη" και αποδεκτή, όπως είναι σήμερα και η "διαταραχή ελλειμματικής προσοχής". Με την ίδια λογική, οι γυναίκες, το μισό δηλαδή της ανθρωπότητας, αν ήταν αρκετά "ανόητες" για να εξεγερθούν ενάντια στην ανδρική κυριαρχία, ε λοιπόν, όταν αυτό συνέβαινε ήταν επειδή δήθεν "έπασχαν" από μια άλλη σοβαρή ασθένεια, την ονομαζόμενη υστερία, μια ασθένεια που είχε ως "αιτία" την "περιπλάνηση της μήτρας".[1]

    Καμιά από τις συμπεριφορές αυτές δεν ήταν ασθένεια, ασφαλώς και δεν ήταν ασθένεια. Ούτε η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής είναι ασθένεια. Καμιά συμπεριφορά, καμιά άσχημη ή απείθαρχη διαγωγή δεν είναι ασθένεια. Δεν μπορεί να είναι ασθένεια. Η ασθένεια είναι κάτι εντελώς διαφορετικό. Ιατρικά, ελάχιστα ενδιαφέρει πως συμπεριφέρεται ένα παιδί, δεν υπάρχει τίποτα να εξετάσουμε. Αν έπασχε πράγματι από κάποια ασθένεια, θα υπήρχαν τα αντικειμενικά σημεία που ένας γιατρός θα μπορούσε να διαγνώσει ή να αναγνωρίσει με τη βοήθεια αντικειμενικών εξετάσεων. Γι' αυτό άλλωστε όταν πάτε να συμβουλευτείτε ένα γιατρό, σας υποβάλλουν σε αιμοληψίες και ακτινογραφίες. Δεν τους χρειάζεται καθόλου να μάθουν πως συμπεριφέρεστε.

    Όταν, πριν 60 χρόνια, φοιτούσα στην ιατρική σχολή, υπήρχαν ελάχιστες ψυχικές ασθένειες. Νομίζω πως δεν ήταν περισσότερες από έξι ή επτά. Σήμερα υπερβαίνουν τις 300. Και κάθε μέρα "ανακαλύπτουν" και νέες. Το να κολλήσουμε σε ένα παιδί την ετικέτα του "ψυχικά ασθενούς" είναι στιγματισμός, δεν είναι διάγνωση. Το να του δώσουμε ψυχοφάρμακα είναι δηλητηρίαση, δεν είναι θεραπεία. Υποστήριξα πριν από πολύ καιρό ότι ο παιδοψυχίατρος είναι ένα από τους πιο επικινδύνους εχθρούς, όχι μόνο για τα παιδιά, αλλά και για τους ενήλικες, για όλους εμάς που νοιαζόμαστε για τα δύο πιο πολύτιμα και πιο ευάλωτα πράγματα στη ζωή. Και αυτά τα δύο πράγματα είναι τα παιδιά και η ελευθερία. Σήμερα αναρωτιέμαι και πάλι πώς οι γονείς θα μπορούσαν να προστατεύσουν τα παιδιά τους από το "θεραπευτικό κράτος", από την συμμαχία δηλαδή κυβέρνησης και ψυχιατρικής. Πιστεύω, σε τελευταία

Εικόνες της τρέλας: "Η τρέλα" και το "Φρενοκομείο". Δυο σχέδια του Alfred Kubin

    Ο Αυστριακός σχεδιαστής και χαράκτης Άλφρεντ Κούμπιν (1877-1959), σημαντική μορφή της καλλιτεχνικής πρωτοπορίας το πρώτο μισό του 20ου αιώνα,[1] και μέλος του "Γαλάζιου Καβαλάρη", της περίφημης εξπρεσιονιστικής ομάδας του Μονάχου, γνώρισε την κατάθλιψη και την τρέλα στα πρώτα μετεφηβικά του χρόνια: Στα 19 του αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει αυτοπυροβολούμενος μπροστά στον τάφο της μητέρας του (που είχε πεθάνει όταν ο ίδιος ήταν δέκα χρονών[2]), και λίγο αργότερα -μερικές εβδομάδες μετά την κατάταξη του στο στρατό-, κατέρρευσε ψυχολογικά και νοσηλεύτηκε για ένα περίπου μήνα.

    Ο Κούμπιν, που βρέθηκε πολλές φορές ακόμη στα πρόθυρα της τρέλας, κατόρθωσε τελικά να εξορκίσει τους εσωτερικούς του δαίμονες μέσω της τέχνης, αλλά και της γραφής της αυτοβιογραφίας του (την οποία έγραφε με αλλεπάλληλες επανεγγραφές και προσθήκες από το 1911 έως το 1952): «Με ρωτάνε συχνά», γράφει, «πώς έφτασα να ζωγραφίζω αυτά τα πράγματα, και νομίζω πως η ιστορία της ζωής μου δείχνει καθαρά ότι, στο βάθος, ήταν η ίδια πάντα δύναμη που με έσπρωξε, κατά την παιδική μου ηλικία στο όνειρο και την ονειροπόληση, αργότερα στις απερισκεψίες της νιότης, μετά στην τρέλα και τελικά στην τέχνη».

Άλφρεντ Κούμπιν, "Η τρέλα" (≈1901)

    Στην "Τρέλα", μια λιθογραφία που πρωτοσχεδιάστηκε λίγα χρόνια μετά την ψυχιατρική του νοσηλεία, απεικονίζεται ο ίδιος ως τρελός. Πίσω του ένας μαύρος δαίμονας μπήγει χτυπώντας το με ένα σφυρί ένα μεγάλο καρφί μέσα στο κεφάλι του.

Η περίπτωση Haizmann. "Μια διαβολική νεύρωση τον 17ο αιώνα" ή μια άσκηση "εφαρμοσμένης ψυχανάλυσης" από τον Σίγκμουντ Φρόυντ

    Η μελέτη του Φρόυντ "Μια διαβολική νεύρωση τον 17ο αιώνα" δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1923 στην ψυχαναλυτική επιθεώρηση Imago.[1] Στο κείμενό του ο Φρόυντ περιέγραφε και ανέλυε την περίπτωση ενός Βαυαρού ζωγράφου ονόματι Κρίστοφ Χάιτσμαν (Christoph Haizmann, 1651[;]-1700), ο οποίος κατεχόμενος από τον Διάβολο λυτρώθηκε "εκ θαύματος" με προσευχές και διαδοχικούς εξορκισμούς στο μοναστήρι του Μαρίατσελ της Αυστρίας εν έτεσι 1677 και 1678.[2] Για τον Φρόυντ, όπως και για τη γαλλική ψυχιατρική σχολή του Σαρκό, οι δαιμονοπληξίες, οι καταστάσεις δαιμονικής κατάληψης και έκστασης των αλλοτινών εποχών αντιστοιχούν στις νευρώσεις της σύγχρονης εποχής: Είναι νευρώσεις με «δαιμονολογικό μανδύα», και οι "δαίμονες" οι προβεβλημένες στον εξωτερικό κόσμο μη-αποδεκτές επιθυμίες, οι "κακές" επιθυμίες, «τα αποκυήματα απορριφθεισών, μετατοπισμένων ενορμητικών διακινήσεων». ("Μια διαβολική νεύρωση...", εκδ. Opportuna, σελ. 10)

Christoph Haizmann
(Ο Διάβολος με το δουκάτο) [3]
    Ο Φρόυντ άρχισε να ασχολείται με την περίπτωση του Χάιτσμαν το 1922 όταν ήλθε στην κατοχή του αντίγραφο ενός χειρογράφου των αρχών του 18ου αιώνα που φυλάσσονταν στη Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιέννης. Το χειρόγραφο, με τίτλο "Trophæum Mariano-Cellense" [Το τρόπαιο της Παρθένου Μαρίας του Τσελ], είχε δημιουργηθεί από έναν Βενεδικτίνο μοναχό λίγες δεκαετίας μετά από την εποχή των εξιστορούμενων συμβάντων, και συμπεριλαμβάνονταν σ' αυτό οι επιστολές και οι αναφορές των ιερωμένων που είχαν συναντήσει και βοηθήσει τον Χάιτσμαν, ένα εκτενές απόσπασμα από το προσωπικό ημερολόγιο του ζωγράφου στο οποίο περιέγραφε τα οράματα και τις φαντασιώσεις του, καθώς και πιστά αντίγραφα εννιά έργων ζωγραφικής του στα οποία απεικονίζονται οι εμφανίσεις του Διαβόλου: Ένας πλήρης φάκελος!

    Στις περισσότερες ζωγραφιές ο Διάβολος εμφανίζεται γυμνός ή σχεδόν γυμνός με μεικτά, αρσενικά και θηλυκά, χαρακτηριστικά: νύχια αετού, κέρατα, ουρά, υπερμέγεθες πέος-φίδι (σε μια από τις ζωγραφιές) αλλά και μεγάλους διογκωμένους γυναικείους μαστούς -στοιχείο που θα λάβει ιδιαίτερα υπόψη του ο Φρόυντ στην ερμηνεία της "δαιμονολογικής νεύρωσης" του Χάιτσμαν.

Αντικαταθλιπτικά και αυτοκτονικότητα. Τα αντικαταθλιπτικά δεν μειώνουν τον κίνδυνο αυτοκτονίας. Αντιθέτως, τον αυξάνουν!

Τα αντικαταθλιπτικά δεν μειώνουν αλλά, αντιθέτως, αυξάνουν -κατά 2,5 φορές- τον κίνδυνο αυτοκτονίας στους πάσχοντες από μείζονα κατάθλιψη


"Ο θάνατος του Τόμας Τσάτερτον" (1856)
Χένρυ Ουάλις (Henry Wallis)
Μουσείο και Πινακοθήκη του Μπέρμιγχαμ

    Σύμφωνα με νεότερη έρευνα που δημοσιεύτηκε στην επιθεώρηση Psychotherapy and Psychosomatics τον Ιούνιο του 2019,[1] το ποσοστό των ενήλικων πασχόντων από μείζονα κατάθλιψη που αυτοκτονούν ή αποπειρώνται να αυτοκτονήσουν ενώ βρίσκονται ήδη υπό αντικαταθλιπτική αγωγή είναι σχεδόν 2,5 φορές υψηλότερο από το αντίστοιχο ποσοστό πασχόντων που λαμβάνουν απλώς και μόνο πλασέμπο (δηλαδή εικονικό φάρμακο χωρίς δραστική φαρμακευτική ουσία). Η έρευνα που διεξήχθη από τον Μίχαελ Χενγκάρτνερ (Michael P. Hengartner) από το Πανεπιστήμιο Εφηρμοσμένων Επιστημών της Ζυρίχης και τον Μάρτιν Πλοέντερλ (Martin Plöderl) από το Ιατρικό Πανεπιστήμιο Παράκελσος του Σαλτσβούργου επιβεβαιώνει τα αποτελέσματα παλαιότερων ερευνών, όπως αυτή που διεξήγαγε στις αρχές της δεκαετίας του 2000 ο καθηγητής ψυχιατρικής και ψυχοφαρμακολογίας του Πανεπιστημίου του Μπάνγκορ Ντέβιντ Χίλι (David Healy).[2]
• • • • •

   Η διαμάχη μεταξύ των επιστημόνων για το αν και κατά πόσο τα αντικαταθλιπτικά, και ιδιαίτερα τα αντικαταθλιπτικά που ανήκουν στην κατηγορία των "εκλεκτικών αναστολέων επαναπρόσληψης της σεροτονίνης" (SSRI), αυξάνουν αντί να μειώνουν την αυτοκτονικότητα των πασχόντων ξεκίνησε λίγα μόνον χρόνια αφότου το πρώτο φάρμακο της κατηγορίας αυτής, το περίφημο Πρόζακ -που στην Ελλάδα κυκλοφορεί με την εμπορική ονομασία Λαντόζ, δραστική ουσία φλουοξετίνη-, έλαβε το 1987 άδεια κυκλοφορίας ως αντικαταθλιπτικό από τον Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ. (Προηγουμένως είχε προηγηθεί στην Ευρώπη η έγκριση ως αντικαταθλιπτικού του Zelmid [ζιμελιδίνη], ενός άλλου εκλεκτικού αναστολέα επαναπρόσληψης της σεροτονίνης που κατασκεύαζε η σουηδική φαρμακοβιομηχανία Astra, το οποίο όμως αποσύρθηκε πολύ γρήγορα λόγω των σοβαρών και ενίοτε θανατηφόρων παρενεργειών του.)

    Το 1990, τρία μόλις χρόνια μετά την κυκλοφορία του Πρόζακ, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό American Journal of Psychiatry ένα άρθρο των Μάρτιν Τάιχερ (Martin Teicher) και Τζόναθαν Κολ (Jonathan Cole), ψυχιάτρων στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, στο οποίο περιέγραφαν την εμφάνιση σκέψεων αυτοκτονίας και αυτοκτονικών τάσεων σε έξι καταθλιπτικούς ασθενείς λίγο μετά την έναρξη της θεραπείας τους με φλουοξετίνη (Πρόζακ). Οι αυτοκτονικές τάσεις υποχωρούσαν με τη διακοπή της φαρμακευτικής αγωγής και επανεμφανιζόταν με την επανέναρξή της, ενώ ήταν ανεξάρτητες από τον βαθμό της κατάθλιψης.[3] Παρόμοιες κλινικές παρατηρήσεις που έκαναν λόγο για συμπτώματα έντονης ανησυχίας, ακαθησίας, ευερεθιστότητας, παρορμητικότητας και αυτοκτονικών ή βίαιων συμπεριφορών σε ασθενείς που λάμβαναν φλουοξετίνη δημοσιεύτηκαν και από άλλους ερευνητές τις επόμενες χρονιές (το 1991 και 1992 στα περιοδικά Journal of Clinical Psychiatry και Archives of General Psychiary) ξεκινώντας έτσι τη συζήτηση και διαμάχη για την ενδεχόμενη θανατηφόρα επικινδυνότητα των εκλεκτικών αναστολέων επαναπρόσληψης της σεροτονίνης που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.[4]

Η τρέλα και η μελαγχολία στο έργο του εξπρεσιονιστή ζωγράφου Otto Dix


•  "Η τρελή του Σαίντ-Μαρί-α-Πυ", 1924


"Η τρελή του Σαίντ-Μαρί-α-Πυ"
[Die Irrsinnige von Sainte-Marie-à-Py]

    Με ένα ακαθόριστο φόντο που παραπέμπει σε χαλάσματα, βλέπουμε την τρελή του Σαιντ-Μαρί, ενός κατειλημμένου από τους Γερμανούς γαλλικού χωριού στις όχθες του ποταμού Πυ στην περιοχή της Μάρνης, μια γυναίκα που τρελάθηκε εξαιτίας του πολέμου.
    Το έργο ανήκε σε μια σειρά 50 χαρακτικών με τίτλο "Πόλεμος" [Der Krieg] που φιλοτέχνησε ο Όττο Ντιξ το 1924 και στην οποία με σχεδόν ρεαλιστικό τρόπο μεταφέρεται η φρίκη, ο θάνατος, οι ακρωτηριασμοί, οι καταστροφές των τόπων και των ανθρώπινων ζωών που επέφερε ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος (όπως και κάθε πόλεμος) -φρικαλεότητες και δυστυχίες τις οποίες ο Όττο Ντιξ (1891-1969) είχε δει με τα ίδια του μάτια, όντας εθελοντής στο μέτωπο.
     Πηγή: MoMA (Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, Νέα Υόρκη) 
 • • • • •

"Νυχτερινό συναπάντημα με έναν τρελό", 1924


"Νυχτερινό συναπάντημα με έναν τρελό"
[Nächtliche Begegnung mit einem Irrsinnigen]

Φόρμα επικοινωνίας

Όνομα

Ηλεκτρονικό ταχυδρομείο *

Μήνυμα *