Θεραπείες της τρέλας: H "xλωροφόρμιση" των τρελών στα άσυλα του 19ου αιώνα

 Από την τρίτη δεκαετία του 19^ου αιώνα (και λίγα χρόνια μετά τη δημοσιοποίηση της υπόθεσης Νόρρις, ενός έγκλειστου στο διαβόητο φρενοκομείο Μπέτλαμ του Λονδίνου, ο οποίος είχε εγκαταλειφθεί για δώδεκα συνεχή χρόνια αλυσοδεμένος στο κρεβάτι του κελιού του), ξεκίνησε από φιλάνθρωπους μεταρρυθμιστές ψυχιάτρους δειλά, πρώτα στο ψυχιατρικό άσυλο του Λίνκολν (Lincoln Lunatic Asylum) και αργότερα σε άλλα ψυχιατρικά άσυλα της Μεγάλης Βρετανίας, το κίνημα του μη-περιορισμού (no restraint), ένα κίνημα που ευαγγελιζόταν την πλήρη κατάργηση των βάναυσων σωματικών περιορισμών.[1] 

    Ωστόσο, όπως θα έλεγε και ο Τόμας Σαζ (Thomas Szasz), δεν μπορεί να υπάρξει θεσμική ψυχιατρική χωρίς καταστολή και βία. Η χρήση των αλυσίδων και των βίαιων πρακτικών μπορεί να περιορίστηκε σε κάποια άσυλα για να αντικατασταθεί όμως από άλλα, πιο "φιλάνθρωπα", περιοριστικά μέσα (όπως οι ζουρλομανδύες). Μέσα στο πλαίσιο αυτό κάποιοι σκέφθηκαν ακόμη και τα… αναισθητικά, όπως ο αιθέρας και το χλωροφόρμιο.. 

"Παράξενη μέθοδος διαχείρισης ενός τρελού
Ένας μανιακός χλωροφορμισμένος"

    Τη "χλωροφόρμιση" ενός εγκλείστου σ' ένα ιδιωτικό άσυλο της Σκωτίας περιέγραφε με λεπτομέρειες ένα άρθρο στη δημοφιλή εικονογραφημένη εβδομαδιαία εφημερίδα του Λονδίνου The Days' Doings τον Νοέμβριο του 1870. Ο έγκλειστος, μας πληροφορεί το άρθρο, έπασχε από "θρησκευτική μανία" και αρνιόταν να αφήσει τους φύλακες και τους γιατρούς να εισέλθουν στο κελί του πετώντας τους ότι έβρισκε μπροστά του. Μια και δεν έπαιρνε από λόγια, ένας γιατρός-χλωροφορμιστής τον ψέκασε με χλωροφόρμιο, σκηνή που αναπαριστά η γκραβούρα που εικονογραφούσε το άρθρο, και σύντομα ο έγκλειστος με αυτήν την "εκπληκτική καινοτόμο θεραπεία… ηρέμησε σαν αρνάκι".[2]  

"Titicut Follies" - η βία της ασυλιακής ψυχιατρικής. Το απαγορευμένο ντοκιμαντέρ του Frederick Wiseman

Titicut Follies

 Το ντοκιμαντέρ Titicut Follies του Φρέντερικ Γουάιζμαν[1], το πρώτο μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ που απεκάλυψε την αθλιότητα και τη φρίκη που επικρατούσε σε πολλά φρενοκομεία της Ευρώπης και της Αμερικής μέχρι σχεδόν το τέλος του περασμένου αιώνα, γυρίστηκε το 1966 στο Κρατικό Νοσοκομείο του Μπριτζγουότερ, ένα ίδρυμα της Μασσαχουσέτης για άρρενες καταδίκους με ψυχιατρικά προβλήματα (Bridgewater State Hospital for the Criminally Insane).

      Το 1967 προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης προκαλώντας αίσθηση. Λίγο καιρό μετά δικαστήριο της Μασσαχουσέτης απαγόρεψε τη δημόσια προβολή του (διατάσσοντας μάλιστα αρχικά και την κατάσχεση και καταστροφή όλων των αντιγράφων) με το πρόσχημα ότι παραβίαζε το ιατρικό απόρρητο και το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα των εγκλείστων. Όπως όμως υποστήριξε ο Γουάιζμαν, στην πραγματικότητα η απαγόρευση επιβλήθηκε, επειδή ακριβώς έφερνε στο φως τις βίαιες, αντιθεραπευτικές και απανθρωποιητικές πρακτικές της ασυλιακής ψυχιατρικής και έδινε την ευκαιρία στο ευρύ κοινό να δει και να αντιληφθεί για πρώτη φορά τι συνέβαινε πίσω από τους τοίχους ενός ψυχιατρείου [2] Η δημόσια προβολή του, σε μια εποχή που εξαπλωνόταν τα κοινωνικά αντιαυταρχικά κινήματα, θα μπορούσε να δώσει πρόσθετα επιχειρήματα σε όσους ζητούσαν την άμεση κατάργηση των ψυχιατρικών ασύλων και κατάγγελναν από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 την ψυχιατρική ως μηχανισμό ελέγχου και καταστολής υπό τον μανδύα της επιστήμης (βλέπε: "Σύντομη παρουσίαση του αντιψυχιατρικού κινήματος"). Η απαγόρευση διήρκεσε μέχρι το 1991.[3] 

Ian Parker & David Pavón-Cuéllar: "Ψυχανάλυση και Επανάσταση" • Μανιφέστο για μια "κριτική ψυχανάλυση" (βιβλιοπαρουσίαση)

Μπορεί η ψυχανάλυση να αποτελέσει ένα όπλο κατά της εξουσίας
αντί να είναι ένα μέσο ψυχολογικοποίησης,
ένα ακόμη εργαλείο προσαρμογής και συμμόρφωσης;

    Στο βιβλίο τους "Ψυχανάλυση και Επανάσταση",[1] ο Ίαν Πάρκερ (καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Λέστερ, λακανικός ψυχαναλυτής και μέλος της επαναστατικής-τροτσκιστικής οργάνωσης Anti-Capitalist Resistance) και ο Νταβίντ Παβόν Κουεγιάρ (μαρξιστής καθηγητής κοινωνικής ψυχολογίας και λακανικής ψυχανάλυσης στο Πανεπιστήμιο του Μιτσοακάν, στο Κεντρικό Μεξικό) ασκούν έντονη κριτική στην ψυχιατρική, την ψυχολογία, την ψυχοθεραπεία αλλά και την συμβατική-συντηρητική ψυχανάλυση, την ψυχανάλυση όπως αυτή ασκείται από την συντριπτική πλειοψηφία των σημερινών ψυχαναλυτών, υιοθετώντας τις κριτικές που έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί από την μαρξιστική αριστερά, την αντιψυχιατρική[2] και τα ριζοσπαστικά φεμινιστικά κινήματα. 

    Τα "ψ-επαγγέλματα", της ψυχαναλυτικής ψυχοθεραπείας συμπεριλαμβανομένης, ακόμη και όταν εμφανίζονται με "ανθρωπιστικές" ή "μεταρρυθμιστικές" μεταμφιέσεις -και ίσως περισσότερο με αυτές-, δεν μπορούν παρά να λειτουργούν ως μηχανισμοί ελέγχου και τεχνικές προσαρμογής: Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας, ανεξάρτητα από την πολιτική ταυτότητα που οι ίδιοι δηλώνουν, εκπαιδεύονται για να ανάγουν τα προβλήματα που προκαλούνται από την καταπίεση, την εκμετάλλευση, τις διακρίσεις, την αλλοτριωτική πραγματικότητα της σύγχρονης ζωής στο επίπεδο της ατομικής ψυχολογίας, αλλοτριώνοντας έτσι διπλά τους ανθρώπους που προσφεύγουν σ' αυτούς. Μας "θεραπεύουν" και μας "ενδυναμώνουν" όχι για να μπορέσουμε να αλλάξουμε τον κόσμο, αλλά για να μπορέσουμε να τον αντέξουμε όπως αυτός είναι, να πάψουμε να δυσφορούμε, να προσαρμοστούμε στην νεοφιλελεύθερη καπιταλιστική πραγματικότητα, και αυτήν "την προσαρμογή που διαιωνίζει ό,τι μας καταπιέζει" είναι που οι ψυχίατροι και οι ψυχολόγοι αποκαλούν πολύ συχνά ψυχική υγεία. "Υπόσχονται μια θεραπεία της δυσφορίας σε έναν κόσμο δομικά οργανωμένο γύρω από την αλλοτρίωση." Υπόσχονται ν' αλλάξουν το άτομο για παραμείνουν τα πράγματα όπως ακριβώς είναι:
  
    Η ψυχιατρική, η ψυχολογία, η ψυχοθεραπεία, διαβάζουμε, "αυτά τα τρία στοιχεία του ψ-συμπλέγματος αυτό το πυκνό δίκτυο θεωριών και πρακτικών για το ανθρώπινο υποκείμενο που εγγυάται και ενισχύει την εξουσία υπό τον καπιταλισμό και την πατριαρχία, συνυφαίνεται σε μια παγκόσμια ιδεολογική διαδικασία ψυχολογικοποίησης, συμβάλλοντας στην προέλαση του ψυχολογικού εις βάρος του πολιτικού, του κοινωνικού και του πολιτισμικού […] Η ψυχολογικοποίηση, στις διάφορες ανταγωνιστικές πτυχές της, ανάγει τα ποικίλα πολιτισμικά, κοινωνικά και πολιτικά φαινόμενα σε ψυχολογικούς μηχανισμούς" (σελ. 202)· το πολιτικό από-πολιτικοποιείται, υποβιβάζεται στο ψυχολογικό, "στην προσωπικότητα, στον εσωτερικό κόσμο των υποκειμένων, στα ένστικτα, στα συμπλέγματα, στο φαντασιακό ή στην παθολογία".  Η ψυχιατρική και η ψυχολογία "επιτελούν ένα έργο διαχωρισμού, κλείνοντας τον καθένα από εμάς στη δική του προσωπική 'ασθένεια', κάνοντας μας να ξεχνάμε την κοινή προέλευση των δεινών μας".

Jonathan Metzl: "Η ψύχωση της διαμαρτυρίας" ('The protest psychosis') • Μια ιστορία κοινωνικού ελέγχου

   Πως και γιατί η σχιζοφρένεια θεωρήθηκε στις Η.Π.Α. ψυχική ασθένεια των "νέγρων" την εποχή που άρχισε να εξαπλώνεται 
το Κινήμα για τα Πολιτικά Δικαιώματα

------

Ή πως οι ιστορικοί και πολιτικοί παράγοντες καθορίζουν τις κυρίαρχες τάσεις της ψυχιατρικής διάγνωσης και θεραπείας

Εικ. 1: Διαφήμιση του 1974 για το "αντιψυχωτικό" Haldol

"Η ψύχωση της διαμαρτυρίας"[1] του Τζόναθαν Μετζλ (Jonathan Metzl), ψυχίατρου και καθηγητού κοινωνιολογίας στο ιδιωτικό Πανεπιστήμιο του Βάντερμπιλτ (στην πολιτεία τουΤενεσσί), δημοσιεύτηκε το 2010 μετά από εκτεταμένη διαχρονική επισκόπηση του ιατρικού και λαϊκού αμερικανικού τύπου και πολυετή έρευνα στα αρχεία του Κρατικού Ψυχιατρείου της Ιωνίας του Μίτσιγκαν (Ionia State Hospital), μιας μικρής πόλης κοντά στο Ντιτρόιτ, που από το 1885 έως το 1977, οπότε και έκλεισε στο πλαίσιο του προγράμματος της αμερικανικής "απονοσοκομειοποίησης", υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα ψυχιατρικά άσυλα των Η.Π.Α.. 

    Στο βιβλίο του ο Μετζλ υποστηρίζει ότι η ανησυχία που προκάλεσαν από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 οι μαχητικές διεκδικήσεις του αφροαμερικανικού κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα (civil rights movement) στις αμερικανικές αρχές και στο συντηρητικό κομμάτι της αμερικανικής κοινωνίας (και, προφανώς, σε πολλούς επιφανείς λευκούς Αμερικανούς ψυχιάτρους) οδήγησε την αμερικανική ψυχιατρική στον επανορισμό της "σχιζοφρένειας" και τη σύνδεσή της με τη μαύρη φυλή, την εχθρικότητα, τη βία και την εγκληματικότητα - γεγονός που είχε ως συνέπεια τον εγκλεισμό χιλιάδων Αφοαμερικανών, συμπεριλαμβανομένων πολλών ακτιβιστών, στα ψυχιατρικά άσυλα με τη διάγνωση της "παρανοειδούς σχιζοφρένειας".

"Κατάθλιψη" και "Καταστολή". Δυο πίνακες του Jacob Lawrence

Τζέικομπ Λώρενς (Jacob Lawrence), "Κατάθλιψη ['Depression'], 1950
Μουσείο Γουίτνεϊ, Νέα Υόρκη [Whitney Museum of American Art]

Ο ζωγράφος Τζέικομπ Λώρενς (1917-2000), ένας από τους σημαντικότερους Αφροαμερικανούς ζωγράφους του 20ου αιώνα, έγινε κυρίως γνωστός για τις σειρές έργων του μέσα από τις οποίες αφηγήθηκε την ιστορία των Αφροααμερικανών, τους αγώνες τους για επιβίωση, αξιοπρέπεια και ελευθερία. Η πιο γνωστή από τις σειρές αυτές είναι η σειρά "Μετανάστευση" (The migration series), που αποτελείται από 60 πίνακες [1] και διηγείται τη μαζική μετακίνηση μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο εκατοντάδων χιλιάδων Αφροαμερικανών από τις αγροτικές και έντονα ρατσιστικές πολιτείες του αμερικανικού Νότου στις εκβιομηχανισμένες και πιο φιλελεύθερες πολιτείες του Βορρά. Η σειρά εκτέθηκε το 1941 σε γκαλερί της Νέας Υόρκης και έκανε αμέσως γνωστό τον Λώρενς στο ευρύτερο αμερικανικό κοινό. Ο Λώρενς ήταν τότε μόνο 24 χρονών.

    Λίγα χρόνια αργότερα, το 1949, και ενώ ήταν ήδη αναγνωρισμένος καλλιτέχνης, νοσηλεύτηκε οικειοθελώς στην ιδιωτική ψυχιατρική κλινική Χίλσαϊντ (Hillside Hospital) στο Κουίνς της Νέας Υόρκης με τη διάγνωση της κατάθλιψης. Η κλινική Χίλσαϊντ απευθυνόταν κατά κανόνα στη λευκή κοινωνία και δεχόταν μόνον ήπια ή οξέα περιστατικά που κρίνονταν "θεραπεύσιμα" και πρόθυμα να συμμετάσχουν ενεργά στις προτεινόμενες θεραπευτικές διαδικασίες. Προσέφερε ψυχοθεραπεία ψυχαναλυτικού τύπου, εργοθεραπεία και δυνατότητες δημιουργικής έκφρασης μέσω τεχνών και ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων (εργαστήριο ζωγραφικής, γλυπτικής, κεραμικής, υφαντουργίας, κηπευτικές εργασίες, μουσική, θέατρο, χορός) παράλληλα όμως με χορήγηση ψυχοφαρμάκων αλλά και αμφιλεγόμενων σπασμοθεραπειών (θεραπεία με ινσουλινικό κώμα, σπασμοθεραπεία με χορήγηση cardiazolol, ηλεκτροσπασμοθεραπεία [2]). Ο Λώρενς έγινε δεκτός, αν και μαύρος, με τη μεσολάβηση του εμπόρου τέχνης που προωθούσε τους πίνακές του. 

    Παρέμεινε στην κλινική για εννέα μήνες και φαίνεται πως είχε μια καλή συνεργασία με τον ψυχίατρο-ψυχαναλυτή που τον παρακολουθούσε. Δεν νοσηλεύτηκε ποτέ ξανά και δεν βίωσε άλλο επεισόδια σοβαρής κατάθλιψης μέχρι το τέλος της ζωής του. Αργότερα θα χαρακτήριζε την περίοδο της κατάθλιψης και της θεραπείας του ως μια από τις σημαντικότερες στη ζωή του: "Κέρδισα πολλά. Το σημαντικό ήταν πως μπόρεσα να εμβαθύνω στην προσωπικότητα και στη ζωή μου… Μου ανοίχτηκε ένας εντελώς καινούργιος δρόμος. Ήταν μια πολύ θετική εμπειρία", θα πει σε συνέντευξή του το 1961. [3] 

Οι χοροεσπερίδες των τρελών στα ψυχιατρικά άσυλα του 19ου αιώνα - γραπτές και εικαστικές μαρτυρίες

 «Διασκεδάζουν τους τρελούς με παραστάσεις και χορούς, δεν τους αφήνουν, ωστόσο, ελεύθερους. Πάει να πει, ότι όλα αυτά είναι ανοησίες…»
(Άντον Τσέχωφ) [1]

(Εικ. 1.)   Ζοζέ Μπελόν (José Belon)
Η χοροεσπερίδα των τρελών γυναικών την ημέρα της μεσοσαρακοστής
στο άσυλο της Σαλπετριέρης, 1889

    Το "θεραπευτικό άσυλο" και η "ηθική θεραπεία"

  Από τα μέσα περίπου του 18ου αιώνα και κυρίως μετά τη Γαλλική Επανάσταση, με την επικράτηση των ιδεών του διαφωτισμού και την ανάπτυξη του φιλανθρωπικού κινήματος ξεκίνησε σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης και στη Βόρεια Αμερική μια προσπάθεια εξανθρωπισμού των χώρων εγκλεισμού των "παραφρόνων" (των ασύλων-φυλακών) παράλληλα με την ιατρικοποίηση της τρέλας. Οι βάρβαρες πρακτικές (το αλυσόδεμα, οι σωματικές τιμωρίες, οι ξυλοδαρμοί, η χρόνια και συχνά εφ' όρου ζωής απομόνωση) περιορίστηκαν ή αντικαταστάθηκαν με νέες κατασταλτικές τεχνικές (π.χ.: "στροβιλιζόμενο κάθισμα", "ηρεμιστική πολυθρόνα", "σχοινιά καθήλωσης", "ζουρλομανδύες"[2]), που τώρα όμως παρουσιάζονταν όχι ως μέσα βίαιης επιβολής και τιμωρίας αλλά ως δήθεν "ιατρικές θεραπείες", επιστημονικά τεκμηριωμένες όπως θα λέγαμε σήμερα, ικανές να ηρεμήσουν εν ανάγκη τους ανήσυχους παράφρονες μέσω της επίδρασης που θα μπορούσαν (υποτίθεται) να έχουν (σύμφωνα με τις ευφάνταστες θεωρίες της εποχής) σε διάφορους φυσιολογικούς μηχανισμούς –όπως ακριβώς και οι σημερινοί ψυχίατροι δικαιολογούν την χρήση των ψυχοφαρμάκων με την αστήρικτη ψευδο-επιστημονική θεωρία της "χημικής ανισορροπίας". (βλέπε: "Ο μύθος της χημικής ίασης") 

    Παράλληλα, οι μεταρρυθμιστές "φρενίατροι" (οι ψυχίατροι των ασύλων των αρχών του 19ου αιώνος) πίστευαν ότι θα μπορούσαν να περισπάσουν τους έγκλειστους από την τρέλα τους, από τις σκέψεις και τα αρνητικά τους συναισθήματα, προσφέροντάς τους ψυχαγωγικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες (περιπάτους, γυμναστική, συλλογικά παιχνίδια, αναγνώσεις επιλεγμένων κειμένων, ζωγραφική, μουσική, θεατρικές παραστάσεις, χορούς…), αλλά και συστηματική εργασία, "συζητήσεις"[3] και συμβουλές -δραστηριότητες και πρακτικές που έγιναν γνωστές, στη Γαλλία κυρίως, με τον αμφισβητήσιμο όρο "ηθική θεραπεία" (traitement moral).[4] Αυτό το μείγμα ήπιων και καταναγκαστικών πρακτικών, "όπου συνυπήρχαν το καλό και το κακό, ο σαδισμός και η φιλανθρωπική αγγελικότητα"[5], χαρακτήριζε το "θεραπευτικό άσυλο" της ψυχιατρικής του 19ου αιώνα. Στόχος ήταν να πεισθούν οι παράφρονες, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, να συμμορφωθούν με τους κανόνες του ασύλου και της κοινωνίας, να αποδεχτούν τελικά την "αρρώστια" και το λάθος τους υποτασσόμενοι στην αυθεντία και την "αλήθεια" του γιατρού-πατέρα. 

Επιχειρήματα ενάντια στην ακούσια ψυχιατρική νοσηλεία και την καταναγκαστική "θεραπεία"

«Το πρόβλημα ποιος είναι και ποιος δεν είναι κατάλληλος για εγκλεισμό θα εξαλειφόταν, αν αποδεχόμασταν χωρίς περιφράσεις τον ακούσιο εγκλεισμό γενικά σαν
ένα έγκλημα κατά της ανθρωπότητας.»
Thomas Szasz   [1]

    Η παραβίαση των πολιτικών δικαιωμάτων των πασχόντων

    Όπως υποστηρίζουν εδώ και δεκαετίες τα κινήματα υπέρ των δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων, η ακούσια νοσηλεία (η νοσηλεία που γίνεται χωρίς τη συγκατάθεση του πάσχοντος) και η καταναγκαστική θεραπεία παραβιάζουν βασικά πολιτικά δικαιώματα του ατόμου (το δικαίωμα στην ελευθερία και την αυτονομία) χωρίς μάλιστα να προϋπάρχει κάποια, έστω πλημμεληματική, ποινική κατηγορία. 

    Η κρατική εξουσία και η θεσμική ψυχιατρική για να δικαιολογήσουν αυτές τις βίαιες πρακτικές υποστηρίζουν ότι σε ορισμένες περιπτώσεις ο εξαναγκασμός είναι αναγκαίος για να προσφερθούν οι απαραίτητες ιατρικές φροντίδες σε ανθρώπους που λόγω της διαταραγμένης ψυχικής κατάστασής τους αρνούνται να συγκατατεθούν. Υπονοείται ότι αν το "ψυχωτικό" άτομο είχε σώας τας φρένας θα είχε εξαρχής αναζητήσει οικειοθελώς και αυτοβούλως ιατρική βοήθεια, και έτσι το κράτος και η ψυχιατρική μπορούν να εμφανίζονται σαν οι καλοί φύλακες-προστάτες των διαταραγμένων εν κινδύνω ατόμων. Τα ερευνητικά δεδομένα ωστόσο δείχνουν ότι σε πάρα πολλές περιπτώσεις η "φιλάνθρωπη" βοήθεια που προσφέρεται με αυτόν τον καταναγκαστικό τρόπο κάθε άλλο παρά επωφελής αποδεικνύεται για τους πάσχοντες.  

    Η ψυχιατρική νοσηλεία ως παράγοντας κινδύνου αυτοκτονίας

Προτεινόμενη βιβλιογραφία: Βιβλία κριτικής ψυχιατρικής, κριτικής ψυχολογίας, βιωματικές μαρτυρίες ψυχικά πασχόντων, εναλλακτικά μοντέλα προσέγγισης της ψυχικής οδύνης και δυσφορίας…

    Η κριτική βιβλιογραφία έχει εμπλουτιστεί τις τελευταίες δεκαετίες με έναν μεγάλο και συνεχώς αυξανόμενο αριθμό βιβλίων και επιστημονικών άρθρων που απορρίπτουν το κυρίαρχο μονοδιάστατο βιοϊατρικό μοντέλο της ψυχικής οδύνης, αμφισβητούν την αυθεντία των "ειδικών" και προτείνουν εναλλακτικούς τρόπους προσέγγισης και "θεραπείας" των πασχόντων. Ασκούν, επίσης, κριτική στα κυρίαρχα ρεύματα της κατεστημένης ψυχολογίας (τη "θεραπαινίδα της ψυχιατρικής"), στις ψυχοθεραπείες που συχνά εμφανίζονται με ανθρωπιστικό προσωπείο, στην συντηρητική ψυχανάλυση και στην γενικευμένη ψυχολογικοποίηση-παθολογικοποίηση των διαταρακτικών συμπεριφορών και της κοινωνικής δυσφορίας. Αν και ελάχιστα από τα βιβλία αυτά έχουνε εκδοθεί στα ελληνικά, η κατάσταση φαίνεται πως αρχίζει να αλλάζει τα τελευταία χρόνια καθώς δημιουργείται σταδιακά ένα κοινό περισσότερο ανοιχτό στις κριτικές φωνές, τις εναλλακτικές προσεγγίσεις και τα δικαιώματα των ψυχικά πασχόντων. Από την φτωχή αυτή ελληνική βιβλιογραφία επιλέγουμε και προτείνουμε τους παρακάτω τίτλους: 

Η εξέγερση των τρελών στο άσυλο της Bicêtre στα τέλη του 19ου αιώνα

Henri Meyer, Une révolte de fous à Bicêtre, 1890

    Στο παρισινό ψυχιατρικό άσυλο της Μπισέτρ υπήρχε από τα μέσα του 19ου αιώνα μια ειδική πτέρυγα "υψίστης ασφαλείας", όπως θα λέγαμε σήμερα, στην οποία έκλειναν υπόδικους πάσχοντες που περίμεναν να δικαστούν αλλά και τους "δυνητικά επικίνδυνους" τρελούς, τους "δύστροπους" και τους ανυπότακτους. Το τμήμα, στο οποίο επικρατούσαν άθλιες συνθήκες, μπορούσε να "φιλοξενήσει" μέχρι τριάντα κρατουμένους. Στις 25 Μαίου του 1890, ορισμένοι από αυτούς εξεγέρθηκαν, επιτέθηκαν και κακοποίησαν τους φύλακες τους. Με επέμβαση του στρατού, η εξέγερση γρήγορα έλαβε τέλος. Οι εξεγερμένοι διαχωρίστηκαν και διακομίστηκαν σε διαφορετικά άσυλα. 

Η σφαγή ιερόδουλων και "τρελών" γυναικών εγκλείστων στο άσυλο της Σαλπετριέρης τον Σεπτέμβριο του 1792

Η σφαγή στο άσυλο της Σαλπετριέρης τον Σεπτέμβριο του 1792

Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας (BnF)

     Στο άσυλο της Σαλπετριέρης[1] υπήρχε από το 1684 ένα κτήριο-φυλακή στο οποίο εγκλείονταν οι επικίνδυνες παράφρονες (ή θεωρούμενες ως τέτοιες) μαζί με γυναίκες ελευθέρων ηθών, εκπορνευόμενες ή μοιχαλίδες. 

   Στο προαύλιο αυτού του κτηρίου κατά τη διάρκεια των "Σφαγών του Σεπτεμβρίου" του 1792 ‒ όταν ριζοσπάστες επαναστάτες των λαϊκών τάξεων, οι λεγόμενοι "αβράκωτοι" ("sans-culottes"), εισέβαλαν στις φυλακές για να σκοτώσουν τους κρατούμενους αριστοκράτες και ιερείς που σύμφωνα με φήμες σχεδίαζαν να αποδράσουν μαζικά, να ενωθούν με τους προελαύνοντες Πρώσους που είχαν εισβάλει στη Γαλλία και να επαναφέρουν τη μοναρχία[2] ‒ δολοφονήθηκαν, αφού πρώτα βιάσθηκαν κάποιες από αυτές, τριάντα πέντε από τις έγκλειστες γυναίκες, στην συντριπτική πλειοψηφία τους "παράφρονες". (Οι αβράκωτοι, ωστόσο, απελευθέρωσαν τις περισσότερες από τις κρατούμενες πόρνες.) 

Απο-ιατρικοποιώντας τη δυστυχία· ψυχιατρική, ψυχολογία και ανθρώπινη κατάσταση

Η ψυχική αναταραχή δεν είναι χωρίς νόημα, δεν είναι "ασθένεια",
αλλά μια αντίδραση σε έναν κόσμο που βιώνεται ως εχθρικός...

    «Η τρέλα, η δυστυχία και η αγωνία είναι εμπειρίες που -από όσο μπορούμε να γνωρίζουμε- οι άνθρωποι πάντα αντιμετώπιζαν. Ωστόσο, μόνο κατά τη διάρκεια των τελευταίων διακοσίων ετών, και ειδικότερα τα τελευταία χρόνια, αυτές οι εμπειρίες κατέληξαν να θεωρούνται αποκλειστική περιοχή των ειδικών και συγκεκριμένα των ιατρών. […] Σ' αυτόν τον τόμο προσπαθήσαμε να δείξουμε ότι η σύγχρονη αντίληψη της τρέλας και της δυστυχίας ως ασθενειών, αρρώστιας και διαταραχών που μπορούν να γίνουν κατανοητές μόνο μέσα σε ένα εξειδικευμένο σώμα γνώσης αποτυγχάνει να ανταποκριθεί δίκαια στο εύρος και το νόημα των εμπειριών στις οποίες αναφέρονται οι έννοιες αυτές.  

    Χαρακτηρίζοντας την αγωνία των ανθρώπων ως αρρώστια, παραβλέπουμε την κακοποίηση που μπορεί να έχουν βιώσει τα άτομα και με μια πιο ευρεία έννοια, κρύβουμε τα χαρακτηριστικά της σύγχρονης κοινωνίας, που μετατρέπουν τη διανοητική υγεία σε μια επισφαλή κατάσταση για πολλούς ανθρώπους. Ενθρονίζουμε μια πολύ συγκεκριμένη και μεροληπτική "αλήθεια", προκαλώντας βία στην εμπειρία της ζωής και την υποκειμενικότητα εκείνων που υποτίθεται ότι "βοηθάμε". 

    Οι διαγνώσεις σχιζοφρένειας, κατάθλιψης ή "διαταραχής αντιδραστικής προσκόλλησης" αποτελούν εντελώς ανεπαρκείς περιγραφές τόσο των προβλημάτων και των δυσκολιών που βιώνουν οι άνθρωποι όσο και της ιστορίας της ζωής τους μέσα στην οποία βρίσκονται αυτά τα προβλήματα. Τέτοιες ταμπέλες καθιστούν τις εμπειρίες των ανθρώπων άνευ νοήματος, λες και υποδηλώνουν ένα εξάνθημα, ένα βράσιμο στο στήθος ή βήχα. Επιπλέον, οι εμπειρίες με τις οποίες έχουμε εξοικειωθεί κάτω από την επικεφαλίδα "ψυχιατρικά συμπτώματα" μπορεί να είναι ένα σήμα ότι δεν είναι όλα καλά, ένα σήμα ότι κάτι πρέπει ν' αλλάξει, παρά ένα πρόβλημα αυτό καθ' αυτό. Όμως, όπως είδαμε σ' αυτόν τον συλλογικό τόμο, αυτή η προοπτική αποτελεί ανάθεμα για τις τρέχουσες ηγεμονικές ιατρικές αντιλήψεις.

Gary Greenberg: Η βιομηχανία της κατάθλιψης - η άγνωστη ιστορία μιας σύγχρονης "ασθένειας"

     Η διάγνωση της "κατάθλιψης" είναι σήμερα η πιο διαδεδομένη ψυχιατρική διάγνωση και ο αριθμός των ανθρώπων που παίρνουν αντικαταθλιπτικά αυξάνεται συνεχώς και με επιταχυνόμενους ρυθμούς. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας το 5% του παγκόσμιου ενήλικου πληθυσμού "μαστίζεται" από την "επιδημία της κατάθλιψης", με τα ποσοστά να είναι πολύ υψηλότερα στις δυτικές χώρες και σε ορισμένες ομάδες του πληθυσμού: στις γυναίκες, στους εφήβους, στους φοιτητές και στους ηλικιωμένους. 

     Πως όμως φτάσαμε σ' αυτήν την ανησυχητική κατάσταση, σ' αυτήν την επιδημία διαγνώσεων κατάθλιψης, όταν μέχρι τη δεκαετία του 1950 η κατάθλιψη ήταν μια σχετικά σπάνια ασθένεια που αφορούσε ένα μικρό ποσοστό ανθρώπων; 

     Ο Αμερικανός ψυχολόγος-ψυχοθεραπευτής Γκάρυ Γκρίνμπεργκ στο βιβλίο του "Η βιομηχανία της κατάθλιψης"[1] (ο τίτλος του οποίου μας θυμίζει τη "Βιομηχανία της τρέλας"[2] του Τόμας Σας) παρουσιάζει με πολλές λεπτομέρειες την πορεία των ψυχιατρικών ιδεών (από τον 19ο αιώνα και μετά), και πως αυτή (παρακάμπτοντας ή διαστρέφοντας τις θέσεις του Σίγκμουντ Φρόυντ και του Άντολφ Μέγιερ) κατέληξε στη σύγχρονη μονοδιάστατη ψυχιατρική αντίληψη για την κατάθλιψη ως "ασθένεια" του εγκεφάλου, ως ασθένεια που οφείλεται στην χημική ανισορροπία κάποιων νευροδιαβιβαστών, η οποία μπορεί να διορθωθεί με τη λήψη "αντικαταθλιπτικών" φαρμάκων.