Η οραματική τέχνη της Σολάνζ Κνοπφ (Solange Knopf)

Solange Knopf
(Από τη σειρά Behind the Darkness / Πίσω από το σκοτάδι, 2013)

     Η Βελγίδα αυτοδίδακτη ζωγράφος Σολάνζ Κνοπφ, για τη ζωή της οποίας ελάχιστα πράγματα μας είναι γνωστά, γεννήθηκε το 1957 στις Βρυξέλλες. Μετά από μια δύσκολη παιδική ηλικία και μια ανήσυχη εφηβεία, εγκατέλειψε σε ηλικία 17 ετών το πατρικό της σπίτι για να ξεκινήσει μαζί με έναν φίλο της, που θα γινόταν αργότερα ο πατέρας του γιου της, ένα ταξίδι περιπλάνησης ακολουθώντας τους δρόμους της αντικουλτούρας και της πνευματικής αναζήτησης: Ταξίδεψε στο Μαρόκο, στην Κρήτη, στο Αφγανιστάν, στην Ινδία, στο Νεπάλ… 

    Λίγα χρόνια μετά, το 1979, επέστρεψε στο Βέλγιο, παντρεμένη ήδη και μητέρα, για να εργαστεί στο εμπορικό κατάστημα ετοίμων ενδυμάτων που διατηρούσε η οικογένειά της. Είκοσι χρόνια αργότερα, σε ηλικία 40 χρονών, ψυχοπιεστικές καταστάσεις και τραγικά βιώματα, όπως μας πληροφορεί ένα λακωνικό βιογραφικό της (και η νοσταλγία, ίσως, των νεανικών της βιωμάτων και ελπίδων) την οδήγησαν στην κατάθλιψη και την ψυχική κατάρρευση. Το 1998, μετά από ένα σοβαρό επεισόδιο νοσηλεύτηκε σε ψυχιατρική κλινική. 

Solange Knopf
(Σχέδιο από τη σειρά "Spirit Codex)

    "Κατά τη διάρκεια της κρίσης μου, λέει η Κνοπφ, αισθάνθηκα το πνεύμα μου να εγκαταλείπει το σώμα μου και  μετά να επανέρχεται έχοντας επισκεφθεί έναν αστρικό κόσμο… Αυτή η εμπειρία έφερε στο φως τις εκφραστικές μου ικανότηττες, και άρχισα να ανακαλύπτω τον εαυτό μου μέσα από το σχέδιο…" 

Ακατέργαστη Τέχνη: Οι ρινόκεροι του Gaston Duf

    O Γκαστόν Ντυφ (Gaston Duf ή Dufour) γεννήθηκε το 1920 σε ένα χωριό ανθρακωρύχων της περιοχής του Πα ντε Καλαί (στη Βόρεια Γαλλία) σε μια πολυπληθή οικογένεια με δέκα παιδιά και έναν αλκοολικό και βίαιο πατέρα. Σε ηλικία δεκατεσσάρων χρονών ξεκίνησε να δουλεύει σε αρτοποιείο με σκοπό να μάθει την τέχνη, εκδιώχθηκε όμως μετά από κάποιο διάστημα ως ανίκανος γι' αυτήν. Κατόπιν εργάσθηκε στα ορυχεία από τα οποία επίσης απολύθηκε εξαιτίας των συνεχών απουσιών του και της εύθραυστης υγείας του. Κατέληξε άνεργος, βρήκε καταφύγιο στο αλκοόλ μέχρι που, το 1940, κλείσθηκε σε ηλικία 20 χρονών σε ένα φρενοκομείο της Λίλλης. 

    Τα πρώτα χρόνια του εγκλεισμού του παρέμεινε απαθής και απομονωμένος. Το 1944, η συμπεριφορά του άρχισε να αλλάζει: απομονωνόταν λιγότερο και συμμετείχε με προθυμία στις δουλειές του νοσοκομείου (όπως συνήθιζαν τότε οι τρόφιμοι στα ψυχιατρικά άσυλα). Φαίνεται πως ήταν την ίδια εποχή που ξεκίνησε κρυφά, χωρίς να έχει καμιά καλλιτεχνική παιδεία ή να έχει ποτέ στο παρελθόν ζωγραφίσει, να σχεδιάζει με μολύβια πάνω σε φύλλα εφημερίδων και σε κομμάτια χαρτιών που περιμάζευε ένα αλλόκοτο πλάσμα που το ονόμαζε "ρινόκερο". Τέσσερα χρόνια αργότερα το προσωπικό του νοσοκομείου ανακάλυψε τα σχέδια του κρυμμένα στις φόδρες του σακακιού του. Ο γιατρός του ιδρύματος έδειξε ενδιαφέρον γι' αυτά, και ο Γκαστόν Ντυφ απέκτησε γκουάς χρώματα και φύλλα ζωγραφικής. Οι ρινόκεροί του έγιναν μεγαλύτεροι και πολύχρωμοι. 

"Ακατέργαστη τέχνη": Ο φανταστικός κόσμος της Stéphanie Lucas

     Η αυτοδίδακτη οραματίστρια ζωγράφος Στεφανί Λυκά (γεννημένη το 1975), για δεκαπέντε χρόνια πωλήτρια σε κατάστημα ρούχων υψηλής ραπτικής, ξεκίνησε να ζωγραφίζει καθώς διήνυε μια καταθλιπτική περίοδο που την οδήγησε να αμφισβητήσει τις αξίες και τον μέχρι τότε τρόπο ζωής της. Η ίδια περιγράφει τη ζωγραφική της σαν ένα είδος "αυτόματου σχεδίου", παρόμοιο με τις τεχνικές που επινόησαν οι σουρεαλιστές [1] 

    Σήμερα, έχοντας, με τη βοήθεια της ζωγραφικής, οριστικά αναρρώσει, ζει σε ένα χωριό της κεντρικής Γαλλίας μαζί με τον επίσης οραματιστή ζωγράφο και σύζυγο της Λουίκ Λυκά (Loic Lucas). [2] 

Έργα τέχνης από το Μουσείο του Δρομοκαΐτειου ψυχιατρείου. Μια έκθεση στην Αθήνα

Έργα "Αγνώστου" (1) από τη συλλογή του Δρομοκαΐτειου ψυχιατρείου
Ακατέργαστη Τέχνη (Art Brut)

    Το Μουσείο του Δρομοκαΐτειου ψυχιατρείου, ελάχιστα γνωστό στο ευρύτερο κοινό, ιδρύθηκε το 1995 και περιλαμβάνει, ανάμεσα σε άλλες κατηγορίες εκθεμάτων, και μια συλλογή με εικαστικά έργα έγκλειστων ψυχικά πασχόντων[1]: έργα αναγνωρισμένων ζωγράφων που νοσηλεύτηκαν για κάποιο διάστημα της ζωής τους στο ίδρυμα, όπως ο Ανδρέας Κρυστάλλης, ή λιγότερο γνωστών, όπως ο ρωσικής καταγωγής Βαλεντίνος Ίλβες, αλλά και έργα "αγνώστων" αυτοδίδακτων ζωγράφων της ακατέργαστης τέχνης (art brut). Η ύπαρξη αυτών των "Αγνώστων" στη συλλογή, τα έργα των οποίων δεν στερούνται νοήματος ή αξίας, λέει δυστυχώς πολλά για τον απαξιωτικό τρόπο που οι ψυχίατροι και γενικότερα το ασυλιακό προσωπικό αντιμετώπιζε μέχρι πρόσφατα τις καλλιτεχνικές δημιουργίες των έγκλειστων -και κοινωνικά άσημων- τροφίμων.

Έργο "Αγνώστου" (2) από τη συλλογή του Δρομοκαΐτειου ψυχιατρείου
Ακατέργαστη Τέχνη (Art Brut)

Τα οράματα του August Natterer

"Άξονας του κόσμου με κουνέλι" (1919)

    Ο Γερμανός αυτοδίδακτος ζωγράφος Άουγκουστ Νάττερερ [August Natterer] γεννήθηκε το 1868 κοντά στο Ράβενσμπουργκ -το τελευταίο παιδί μιας ενδεκαμελούς οικογένειας- και μεγάλωσε (χωρίς ιδιαίτερα προβλήματα) στη γειτονική Στουτγάρδη. Αργότερα εκπαιδεύτηκε ως ηλεκτρολόγος και μηχανικός, περιπλανήθηκε για μερικά χρόνια στο εξωτερικό και εργάσθηκε κατά διαστήματα στην Ελβετία, τη Γαλλία και τις ΗΠΑ. Το 1893 επέστρεψε οριστικά στη Γερμανία και το 1896 εγκαταστάθηκε στο Βύρτσμπουργκ όπου παντρεύτηκε και άνοιξε τη δική του επιχείρηση. Η επαγγελματική του φήμη γρήγορα εξαπλώθηκε και άρχισε να συνεργάζεται με το Πανεπιστήμιο της πόλης κατασκευάζοντας επιστημονικά όργανα και εξειδικευμένα μηχανήματα για τα ερευνητικά τους εργαστήρια, όπως αυτό του Βίλχελμ Ρέντγκεν, του εφευρέτη των ακτίνων Χ.[1]

Εξπρεσιονισμός και τρέλα· Else Blankenhorn

Κόκκινος καβαλάρης (Red rider) / λεπτομέρεια
Else Blankenhorn. Συλλογή Prinzhorn

    Η Έλζε Μπλάνκενχορν [Else Blankenhorn] γεννήθηκε στην Καρλσρούη της Γερμανίας το 1873 . Ήταν κόρη ενός πλούσιου γαιοκτήμονα, η οικογένεια του οποίου διατηρούσε σχέσεις με την αυτοκρατορική αυλή, και έλαβε μια παραδοσιακή αλλά υψηλού επιπέδου εκπαίδευση.

    Μετά το τέλος της εφηβείας της εμφάνισε σημεία "νευρικής κατάπτωσης" ("νευρασθένειας", σύμφωνα με το νοσολογικό σύστημα της εποχής) και άρχισε να υποφέρει από υποχονδριακές ιδέες και νυχτερινούς εφιάλτες. Το 1899, σε ηλικία 26 χρόνων, νοσηλεύτηκε για πρώτη φορά στην περίφημη ιδιωτική ψυχιατρική κλινική "Μπελβύ"[1] στο Κροϊτσλίνγκεν της Ελβετίας. Η πολυτελέστατη αυτή κλινική, καταφύγιο της ευρωπαϊκής μεγαλοαστικής τάξης, ανήκε στην οικογένεια Binswanger και από το 1910 μέχρι το 1956 διευθυνόταν από τον Λούντβιχ Μπινσβάνκγερ τον ιδρυτή της υπαρξιακής ψυχανάλυσης (daseinsanalyse).

Else Blankenhorn. Συλλογή Prinzhorn

    Το 1902 η Έλσα εξήλθε από την κλινική ως "αποθεραπευθείσα", αλλά μερικά χρόνια αργότερα (το 1906) ξανανοσηλεύτηκε, αυτή τη φορά με τη διάγνωση της "πρόωρης άνοιας" (σχιζοφρένειας): Έλεγε ότι ο "άλλος της εαυτός" ήταν η Else von Hohenzollern, "πνευματική σύζυγος" του αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄, του τελευταίου αυτοκράτορα της Γερμανίας. Ως σύζυγος του Κάιζερ ήταν υπεύθυνη για τη φροντίδα των πεθαμένων εραστών που επρόκειτο να αναστηθούν. Προς το σκοπό αυτό σχεδίασε και ζωγράφισε με ψυχαναγκαστική εμμονή, σχεδόν καθημερινά την περίοδο της δεύτερης νοσηλείας της, μεγάλο αριθμό φανταστικών χαρτονομισμάτων, πάνω στα οποία αποτύπωνε τη μορφή της και ανέγραφε σ' αυτά, κάποιες φορές, αστρονομικά ποσά, μέχρι και πενήντα δισεκατομμύρια μάρκα(!).

Ακατέργαστη Τέχνη • Maria Faustina Stefanini

Maria Faustina Stefanini (1899-1971)

    Η Μαρία Φαουστίνα Στεφανίνι γεννήθηκε το 1899 στο χωριό Μουλάτσο (Mulazzo) της Τοσκάνης. Το 1901 ο πατέρας της προσδοκώντας μια καλύτερη ζωή διέσχισε με τα πόδια τις Άλπεις και εγκαταστάθηκε στην Άνω Σαβοΐα. Έστησε ένα εμπορικό μαγαζί στο μικρό χωριό Τον (Thônes), και όταν έστρωσαν οι δουλειές του και απέκτησε μεγαλύτερη οικονομική άνεση έφερε στη Γαλλία και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του .

    Η Μαρία Φαουστίνα βοηθούσε τον πατέρα της στη δουλειά, και μεγαλώνοντας έγινε μια όμορφη και ελεύθερη γυναίκα με δυνατό χαρακτήρα και πλούσια ερωτική ζωή. Από τις ερωτικές της σχέσεις απέκτησε δύο εξώγαμα παιδιά, τα οποία κάποια στιγμή παράτησε στην πρόνοια, όταν αποφάσισε να εγκατασταθεί στο Παρίσι με την επιθυμία να γίνει ηθοποιός. Ζώντας έντονα τη ζωή τής πρωτεύουσας γνωρίστηκε με τον μαρκήσιο της Τεζ (Thèze) και παντρεύτηκε μαζί του. Σχεδόν αμέσως μετά τον γάμο τον εγκατέλειψε και ο μαρκήσιος για να την εκδικηθεί την κατηγόρησε ως κατάσκοπο. Μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου συνελήφθη από τις γαλλικές αρχές με την κατηγορία της κατασκοπίας και κρατήθηκε για κάποιο διάστημα στη φυλακή.

Τρέλα και Δημιουργία. Μυστηριώδη όντα και ποιητικά τοπία στη ζωγραφική του Eugen Gabritschevsky

     Ο Γιεβγένι (Ευγένιος) Γκαμπριτσέφσκι, ένα από τα πέντε παιδιά μιας οικογένειας της υψηλής ρωσικής αριστοκρατίας, γεννήθηκε το 1893 στη Μόσχα. Ο πολωνικής καταγωγής πατέρας του ήταν βακτηριολόγος και είχε εργαστεί στη Γαλλία και τη Γερμανία κοντά στους Λουί Παστέρ, Ρόμπερτ Κωχ και Πάουλ Έρλιχ. Επιστρέφοντας στη Ρωσία ίδρυσε ένα Ινστιτούτο Βακτηριολογίας και επιχείρησε να κατασκευάσει ένα εμβόλιο κατά της οστρακιάς. Πέθανε ξαφνικά το 1907, και οι ρωσικές αρχές για να τον τιμήσουν στήσανε προτομή του φιλοτεχνημένη από τον μεγάλο Γάλλο γλύπτη Ωγκύστ Ροντέν.

    Ακολουθώντας τα χνάρια του πατέρα του, ο Γιβγένι σπούδασε βιολογία στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας και ειδικεύτηκε στην εντομολογία και τη γενετική. Το 1924 έφυγε για τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου και διεξήγαγε σημαντικές έρευνες πάνω σε θέματα κληρονομικότητας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης υπό την εποπτεία του διάσημου γενετιστή και βιολόγου Τόμας Χαντ Μόργκαν. Το 1926 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι και άρχισε να εργάζεται στο Ινστιτούτο Παστέρ έχοντας μπροστά του μια πολλά υποσχόμενη επιστημονική και ερευνητική καριέρα.

Eugen Gabritschevsky
Αυτοπροσωπογραφία, 1952

    Τρία χρόνια αργότερα η επαγγελματική του σταδιοδρομία διακόπηκε βίαια και οριστικά: Παρουσίασε έντονες "διαταραχές συμπεριφοράς", κατέρρευσε ψυχολογικά και αναζήτησε προς στιγμήν κατέφυγε στο Μόναχο κοντά στον κατά τρία χρόνια μικρότερο αδελφό του Γκιόρκι. Λίγο αργότερα εισήχθη με τη διάγνωση της "σχιζοφρένειας" στο ψυχιατρικό άσυλο της πόλης Χάαρ (κοντά στο Μόναχο), όπου και παρέμεινε έγκλειστος για τα επόμενα πενήντα χρόνια της ζωής του, δηλαδή μέχρι το θάνατό του το 1979.

    Για την στενά ιδιωτική του ζωή, όπως και για τους λόγους της αιφνίδιας ψυχικής μεταστροφής του και τη φύση της "ασθένειάς" του, λίγα πράγματα μας είναι γνωστά. Σύμφωνα πάντως με κάποια λεγόμενα τού αδελφού του -που δεν έπαψε ποτέ να τον συμπαραστέκεται όλα τα δύσκολα χρόνια- αιτία ή αφορμή της κατάρρευσης φαίνεται πως στάθηκε ο οδυνηρός χωρισμός του από την Αμερικανίδα με την οποία διατηρούσε σχέση σε συνδυασμό, ίσως, και με τα δραματικά (για τις αρχές και τα πιστεύω ενός γόνου της ρωσικής αριστοκρατίας) γεγονότα που συνέβαιναν στην Ρωσία μετά την επανάσταση: Ο Γκαμπριτσέφσκι φαίνεται πως έτρεμε στην ιδέα ότι οι ακρότητες του σταλινικού καθεστώτος θα εξαπλωνόταν πολύ γρήγορα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Όλα αυτά βέβαια είναι απλώς υποθέσεις, αφού ο ιατρικός του φάκελος έχει χαθεί και η οικογένεια του υπήρξε πάντοτε ιδιαίτερα φειδωλή σε απαντήσεις.

Ακατέργαστη Τέχνη / Tέχνη του περιθωρίου • Ο αναρχικός παρτιζάνος και αυτοδίδακτος ζωγράφος Miguel Hernandez

Έργο του Μιγκέλ Χερνάντεζ (1951), χωρίς τίτλο
Collection de l'Art Brut de Lausanne

    Ο Ισπανός αναρχικός Μιγκέλ Χερνάντεζ (Miguel Hernández), ιστορική μορφή της ακατέργαστης τέχνης[1] -αν και σήμερα ελάχιστα γνωστός, γεννήθηκε το 1893 σε ένα χωριό της Καστίλης, κοντά στην πόλη Άβιλα [Ávila]. Δεκαεννιά χρονών έφυγε μετανάστης στη Λατινική Αμερική. Βρέθηκε αρχικά στο Σαν Πάολο, μετά στο Ρίο ντε Τζανέιρο και αργότερα στο Μπουένος Άιρες, δουλεύοντας άλλοτε ως εργάτης σε αγροκτήματα, άλλοτε ως πωλητής δημητριακών και άλλοτε ως ζαχαροπλάστης ή μάγειρας. Στην Αργεντινή ήρθε σε επαφή με αναρχικούς κύκλους και ασπάσθηκε τις ιδέες τους.

    Μερικά χρόνια αργότερα, όταν έγινε τριάντα χρονών, επέστρεψε στην Ευρώπη και για κάποιο διάστημα βρέθηκε στη Λισσαβώνα, όπου συμμετέχοντας στην έκδοση μιας αναρχικής εφημερίδας συνελήφθη από τις πορτογαλικές αρχές. Γυρίζοντας στην Ισπανία υποχρεώθηκε να υπηρετήσει την στρατιωτική του θητεία και στάλθηκε στο Μαρόκο την εποχή που η ισπανική κυβέρνηση (με τη βοήθεια της Γαλλίας) διεξήγαγε έναν σκληρό αποικιακό πόλεμο ενάντια στις εξεγερμένες φυλές της οροσειράς του Ριφ. Μετά την αποστράτευσή του εγκαταστάθηκε στη Μαδρίτη, ανέπτυξε δράση ενάντια στη δικτατορία του Πρίμο ντε Ριβέρα και συνελήφθηκε ξανά. Υπήρξε μέλος της "Ιβηρικής αναρχικής ομοσπονδίας" [FAI - Federación Anarquista Ibérica] και της αναρχικής "Εθνικής Συνομοσπονδίας Εργασίας" [CNT -Confederación Nacional del Trabajo], καθώς και συνεργάτης σε αναρχικά περιοδικά και εφημερίδες.[2]

    Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου κατατάχθηκε στον Δημοκρατικό στρατό [Ejército de la República Española], και σύμφωνα μάλιστα με κάποιες ανεπιβεβαίωτες πληροφορίες υπήρξε διοικητής [comandate] μιας δύναμης 5000(;) αγωνιστών. Το 1938, εν μέσω του εμφυλίου, παντρεύτηκε τη γυναίκα που υπεραγαπούσε και τον επόμενο χρόνο, μετά την οριστική και πλήρη επικράτηση των δυνάμεων του δικτάτορα Φράνκο, διέφυγε μαζί της στη Γαλλία. Συνελήφθη αμέσως, όπως και πολλοί άλλοι Ισπανοί αναρχικοί, από τις γαλλικές αρχές και κλείστηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Η σύζυγός του στάλθηκε πίσω στην Ισπανία, και έτσι ο Χερνάντεζ έχασε βίαια και οριστικά κάθε επαφή μαζί της.

    Το 1945, μετά το πέρας του πολέμου, εγκαταστάθηκε στο εργατικό -τότε- προάστιο Μπελβίλ του Παρισιού. Για κάποιο διάστημα υπήρξε διαχειριστής τού περιοδικού των αναρχικών εμιγκρέδων "Ελεύθερη Ισπανία" [España Libre], ενώ προσπαθούσε παράλληλα να ξαναβρεί απεγνωσμένα τα ίχνη του χαμένου έρωτα του. Ο άνθρωπος όμως που έστειλε γι' αυτόν τον σκοπό στην Μαδρίτη δεν τόλμησε ποτέ να του πει, όπως μας πληροφορεί ο Ζαν Ντυμπυφέ, πως αυτή συζούσε ήδη με κάποιον άλλον άνδρα και δεν ενδιαφερόταν καθόλου για τον πρώην σύζυγό της -μια αλήθεια που σίγουρα θα συνέτριβε τον Μιγκέλ Χερνάντεζ.[3]

Ακατέργαστη Τέχνη • Οι φανταστικές "εργένικες" μηχανές και οι υβριδικές φιγούρες του Heinrich Anton Müller

   Ο Χάινριχ Άντον Μύλλερ (Heinrich Anton Müller), αυτοδίδακτος ζωγράφος και γλύπτης-κατασκευαστής "μηχανών", γεννήθηκε το 1865(;) στις Βερσαλλίες. Μετά την ενηλικίωσή του εγκαταστάθηκε στην Ελβετία, στη χώρα της γυναίκας του, όπου και άρχισε να εργάζεται ως αμπελουργός. Επινόησε μάλιστα και κατασκεύασε, όντας πολυμήχανος, μια μηχανή για το κλάδεμα και το μπόλιασμα των αμπελιών. Λίγα χρόνια αργότερα έχασε την πατέντα ευρεσιτεχνίας, όταν ξέχασε να πληρώσει το απαιτούμενο από τις αρχές ετήσιο τέλος, και η εφεύρεση του πέρασε σε χέρια άλλων ανθρώπων.

   Ο Μύλλερ δεν άντεξε την αδικία αυτή. Κατέρρευσε ψυχολογικά και έπεσε σε χρόνια κατάθλιψη. Με τον καιρό η ψυχολογική του κατάσταση χειροτέρεψε και το 1906, σε ηλικία περίπου 40 χρόνων, κλείστηκε στο ψυχιατρικό άσυλο του Μύνσινγκεν (Münsingen), κοντά στη Βέρνη, όπου και παρέμεινε μέχρι το τέλος της ζωής του. Πέθανε το 1930, έχοντας παραμείνει έγκλειστος για 24 συνεχή χρόνια.[1]

• • • • •

Ο Heinrich Anton Müller με μία από τις μηχανές του

   Το 1914, αρκετά χρόνια μετά την εισαγωγή του στο ψυχιατρείο, χρησιμοποιώντας κομμάτια από ύφασμα ή δέρμα, σύρματα και άλλα υλικά που μάζευε από τα σκουπίδια άρχισε να συναρμολογεί φανταστικές μη-χρηστικές μηχανές, "εργένικες μηχανές" [machines célibataires], ο μόνος προορισμός των οποίων ήταν να παράγουν κάποιο είδος κίνησης. "Λίπαινε" πολλές φορές εξαρτήματα των μηχανών αυτών με τα περιττώματά του, και μετά από κάποιο διάστημα τις κατέστρεφε. Σήμερα σώζονται μόνο μερικές φωτογραφίες τους στο Μουσείο Ακατέργαστης Τέχνης της Λωζάννης.

   Εκτός από το να κατασκευάζει τις περίεργες και ευφυείς μηχανές του, ο Μύλλερ επιδιδόταν επίσης στη ζωγραφική. Ζωγράφιζε, αρχικά πάνω στους τοίχους του ασύλου και αργότερα σε χαρτόνια και χαρτιά περιτυλίγματος, υβριδικά ζώα και αλλόκοτες παραμορφωμένες μορφές με μεγάλα μάτια και θλιμμένη έκφραση. Κάποιες φορές πρόσθετε πάνω στις ζωγραφιές ή στο πίσω μέρος τους μικρά κείμενα με καλλιγραφικά γράμματα.

• • • • •

Ακατέργαστη Τέχνη. Η αυτόματη, "πνευματιστική", ζωγραφική της Henriette Zéphir

«Η "ψύχωση"... μια διαφορετική σχέση με τον κόσμο»              
(Félix Guattari)               

Άτιτλο έργο της Henriette Zéphir

    Η Ενριέτ Ζεφίρ (Henriette Zéphir) γεννήθηκε το 1920 σε ένα χωριό κοντά στην Τουλούζη και μέχρι τα ένδεκα της χρόνια έζησε με τη γιαγιά και τον παππού της επειδή η μητέρα και ο πατέρας της δούλευαν "μακριά" από το χωριό. Τελειώνοντας τη βασική σχολική της εκπαίδευση, θέλησε να συνεχίσει σπουδάζοντας σχέδιο και ζωγραφική, αλλά οι γονείς της δεν της το επέτρεψαν. Έτσι, το 1941 παντρεύτηκε έναν Μαρτινικέζο ("για να ξεφύγει από την πατρική της οικογένεια") και ξεκίνησαν μαζί για να εγκατασταθούν στις Αντίλλες.Το καράβι που τους μετέφερε μπλοκαρίστηκε εξ αιτίας του πολέμου στο λιμάνι της Καζαμπλάνκα· ο σύζυγος της επιστρατεύθηκε, και η ίδια αναγκάστηκε να παραμείνει μόνη της για δυόμισι χρόνια στο Μαρόκο περιμένοντας τόν γυρισμό του. Μετά το τέλος του πόλεμου εγκαταστάθηκαν στην Μαρτινίκη, όπου η Ενριέτ δεν μπόρεσε όμως ποτέ να προσαρμοστεί πραγματικά· ένιωθε πάντα σαν να βρισκόταν σε "υποχρεωτική εξορία". Το 1956 χώρισε, επέστρεψε στην μητροπολιτική Γαλλία μαζί με τα δυο της παιδιά και εγκαταστάθηκε οριστικά στην Νίκαια.

    Πέντε χρόνια αργότερα, και "συγκεκριμένα στις 3 Μαΐου του 1961", ένιωσε ξαφνικά μια παρουσία δίπλα της, "ζωντανά, όπως βλέπω εσάς τώρα" ακούγεται να λέει στο ντοκιμαντέρ που γύρισε ο Μπαστιέν Ζενού (Bastien Genoux) για τη ζωή και το έργο της.[1] Ήταν το "πνεύμα" του Δον Κάρλος τυλιγμένο μέσα σε μια φωτεινή αύρα -του Δον Κάρλος που θα γίνει ο πνευματικός "οδηγός" της και που, όπως διατεινόταν αργότερα, υπήρξε σύντροφός της σε μια προηγούμενη ζωή. Ο Δον Κάρλος τη ρώτησε αν δεχόταν να τεθεί υπό την επήρεια των "πνευμάτων" και να εργασθεί με την καθοδήγησή τους για το καλό του πλανήτη. Η Ενριέτ φυσικά δέχθηκε, και από εκείνη την στιγμή άρχισε (στα 41 της χρόνια) να ζωγραφίζει, καθοδηγούμενη πάντα από τα "πνεύματα", ώρες ατέλειωτες χωρίς σταματημό: Γεωμετρικά σχήματα, ανεικονικά στοιχεία, καμπύλες και κυρτές γραμμές, εικόνες-μηνύματα ενός άλλου κόσμου.

Ακατέργαστη Τέχνη • Carlo Zinelli· επικοινωνώντας μέσω της τέχνης

    Ο Ιταλός ζωγράφος Κάρλο Τζινέλλι (Carlo Zinelli ) γεννήθηκε το 1916 σε μια πολυμελή οικογένεια στα περίχωρα της Βερόνα. Σε ηλικία μόλις δύο χρονών έχασε την μητέρα του και όταν έγινε εννιά ο πατέρας του τον έστειλε να δουλέψει σε αγρόκτημα, όπου και παρέμεινε μέχρι το τέλος της εφηβείας του.

   Παραμονές του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου (και ενώ εργαζόταν ως ειδικευόμενος σφαγέας στα δημοτικά σφαγεία της Βερόνα) επιστρατεύτηκε και κατετάγη στο σώμα των αλπινιστών, και το 1939 στάλθηκε  στον εμφύλιο της Ισπανίας. Μην αντέχοντας την καθημερινή φρίκη του πολέμου (ήταν τραυματιοφορέας) μέσα σε δύο μήνες κατέρρευσε ψυχικά και επέστρεψε στην Ιταλία. Έκτοτε, κατά διαστήματα, υπέφερε από τρομακτικού περιεχομένου ψευδαισθήσεις και παραληρηματικές ιδέες δίωξης, εξαιτίας των οποίων μπαινόβγαινε σε ψυχιατρεία (όπου και αναγκαζόταν να υποστεί τις βίαιες "θεραπείες" της εποχής: ηλεκτροσόκ και ινσουλινικό κώμα).

Ακατέργαστη Tέχνη • Anna Zemankova: "λουλούδια που δεν φυτρώνουν πουθενά" *

    Η Άννα Ζεμάνκοβα (Anna Zemánková) γεννήθηκε το 1908 κοντά στο Όλομουτς της Μοραβίας. Σπούδασε οδοντοτεχνική και εξάσκησε για κάποιο χρονικό διάστημα το επάγγελμα του οδοντοτεχνίτη. Στα είκοσι πέντε της παντρεύτηκε  έναν αξιωματικό του στρατού και απέκτησε μαζί του αρχικά τρεις γιους (από τους οποίους ο πρωτότοκος πέθανε από καρκίνο σε ηλικία τεσσάρων χρόνων) και αργότερα μια κόρη. Το 1948 η οικογένεια εγκαταστάθηκε οριστικά στην Πράγα.[1]

• • • • •

    Στη δεκαετία του 1950 η Άννα Ζεμάνκοβα άρχισε να έχει έντονες συναισθηματικές μεταπτώσεις και να υποφέρει από παρατεταμένες περιόδους κατάθλιψης. Με την παρότρυνση των γιων της (που ανακάλυψαν τυχαία ξεχασμένες στο πατάρι τού σπιτιού τους ζωγραφιές τής εφηβικής νεότητας της) στράφηκε, στα πενήντα δύο της χρόνια, προς τη ζωγραφική και κατόρθωσε σταδιακά να ξεπεράσει την κατάθλιψη και να "αυτοθεραπευτεί".[2]

• • • • •

Anna Zem ankova (1908-1986)

    Η Άννα Ζεμάνκοβα, ακούγοντας κλασική μουσική σχεδόν σε εκστατική κατάσταση, ζωγράφιζε ανελλιπώς κάθε πρωί από τις τέσσερις μέχρι τις επτά -ώρα που, σύμφωνα με τα λεγόμενά της, μπορούσε να αισθανθεί και να συλλάβει τις "μαγνητικές δυνάμεις". Ζωγράφιζε αυθόρμητα, χωρίς προσχέδιο, χωρίς να ξέρει ποια θα είναι η τελική μορφή του έργου. "Όλα γίνονται μόνα τους", έλεγε, "δεν χρειάζεται να σκεφθώ τίποτα".[3] Μετά τις επτά καταπιανόταν με τις δουλειές του σπιτιού της και αργά το απόγευμα επανερχόταν στην πρωινή της δημιουργία για να προσθέσει (σε πιο συνειδητή κατάσταση τώρα) πληθώρα επαναλαμβανόμενων λεπτομερειών. Τα έργα της, που έχουν ως θέμα παράξενα φυτά και εξωπραγματικά "μαγικά" λουλούδια, είναι σχεδιασμένα με την ακρίβεια και καθαρότητα εικόνων βιβλίου βοτανολογίας: Έχουν μίσχο, πέταλα, στήμονες, φύλλα, σέπαλα, αλλά και μερικές φορές ζωόμορφα στοιχεία που παραπέμπουν σε παράξενα έντομα, μέδουσες και θαλάσσιες ανεμώνες.

• • • • •

Ακατέργαστη Τέχνη • Οι ζωογραφίες του Jaime Fernandes

    Ο Jaime Fernandes (Ζάιμε Φερνάντες) γεννήθηκε το 1899 σε ένα μικρό χωριό της Πορτογαλίας 300 χιλιόμετρα βόρεια της Λισσαβώνας, πρωτότοκος γιος μιας οικογένειας με τρία παιδιά. Παντρεύτηκε σε ηλικία 23 χρόνων, απέκτησε με τη σύζυγό του πέντε παιδιά, και εργάσθηκε αρκετά χρόνια ως εργάτης σε φάρμες και χωράφια της γενέτειράς του.

    Όταν έγινε 37 χρονών η συμπεριφορά του άρχισε να αλλάζει. Μεταφέρθηκε στην Λισσαβώνα και με τη διάγνωση της παρανοειδούς σχιζοφρένειας κλείστηκε, το 1938, στο φρενοκομείο της πόλης (Ψυχιατρείο Miguel Bombarda), όπου και παρέμεινε έγκλειστος μέχρι τον θάνατό του το 1969.[1]

 • • • • •

    Ο Jaime Fernandes άρχισε να ζωγραφίζει μετά το εξηκοστό έτος της ηλικίας του, δηλαδή μετά από είκοσι και πλέον χρόνια εγκλεισμού και  απραξίας μέσα στο ψυχιατρικό άσυλο. Σχεδίαζε πάντα με γρήγορους ρυθμούς ανθρώπους και ζώα που συχνά συγχωνεύονταν σε σύνθετες μορφές, και γέμιζε τα σχέδιά του με πυκνές γραμμές χαραγμένες με στυλό ή μολύβια.

Ακατέργαστη Τέχνη • Οι φουτουριστικοί πίνακες του Marcel Storr· ουτοπικές μεγαλουπόλεις και χιμαιρικοί καθεδρικοί ναοί

    Ο Μαρσέλ Στορ (1911-1976), οδοκαθαριστής στο επάγγελμα και εντελώς αναλφάβητος, υπήρξε παράλληλα ένας μεγαλοφυής αυτοδίδακτος ζωγράφος που για σαράντα και πλέον χρόνια δημιουργούσε μυστικά έναν φαντασμαγορικό σαγηνευτικό κόσμο με ουτοπικά κάθετα κτήρια και αναρίθμητους πύργους που μερικές φορές μοιάζουν με παράξενα εξωτικά φυτά.[1] Καχύποπτος και συχνά εχθρικός απέναντι στους ανθρώπους, δεν εξέθεσε ποτέ τα έργα του όσο ακόμη βρισκόταν εν ζωή, και ελάχιστοι γνώριζαν την ύπαρξή τους. [2]

     Τα τραύματα της παιδικής ηλικίας και η καταφυγή στην τέχνη

    Ο Μαρσέλ Στορ πέρασε δύσκολα και στερημένα παιδικά χρόνια. Η μητέρα του τον εγκατέλειψε όταν ήταν μόλις τριών χρονών (για ν' ακολουθήσει τον εφήμερο εραστή της), και η κοινωνική πρόνοια που τον ανέλαβε τον "τοποθέτησε" σε ανάδοχες οικογένειες χωρικών (όπως συνηθιζόταν τότε στη Γαλλία για τα εγκαταλελειμμένα παιδιά). Στις οικογένειες όμως αυτές ο Μαρσέλ δεν γνώρισε την αγάπη και την αποδοχή που είχε τόσο ανάγκη. Αντίθετα, τον χρησιμοποιούσαν αποκλειστικά ως υπηρέτη (κανείς άλλωστε δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ να τον στείλει στο σχολείο) και του φερόταν περιφρονητικά και συχνά βάναυσα. Νοσηλεύτηκε αρκετές φορές, υποσιτισμένος όντας και φιλάσθενος, με κρίσεις φυματίωσης, λόγω της οποίας (ή και των ξυλοδαρμών) έχασε τελικά και την ακοή του.

    Οι οδυνηρές πικρές εμπειρίες της παιδικής του ηλικίας τον ανάγκασαν να απομονωθεί σταδιακά στον εσωτερικό του κόσμο και να υιοθετήσει μια μόνιμα καχύποπτη, στα όρια του παραληρήματος μερικές φορές, στάση απέναντι στους άλλους ανθρώπους (και ένα μίσος που δεν έσβησε ποτέ απέναντι στους "χωριάτες").

Ακατέργαστη Τέχνη • Ο φαντασιακός κόσμος των γυναικών του Sylvain Fusco

     Ο Συλβαίν Φυσκό (ή Φούσκο ιταλιστί, Sylvain Fusco), ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της "ακατέργαστης τέχνης", γεννήθηκε το 1903 στη Λυών σε μια πολυπληθή και φτωχή οικογένεια Ιταλών μεταναστών. Στα δεκατρία του χρόνια εγκατέλειψε το σχολείο και άρχισε να μαθαίνει ξυλογλυπτική στο ξυλουργείο του πατέρα του, ενώ παρακολουθούσε ταυτόχρονα και κάποια μαθήματα σχεδίου στη Σχολή Καλών Τεχνών της Λυών.

     Προς το τέλος της εφηβείας του ερωτεύθηκε μια ιερόδουλη και έκανε μαζί της ένα παιδί που πέθανε δύο μήνες μετά τη γέννησή του. Την ίδια εποχή γνωρίστηκε με ανθρώπους της νύχτας, έγινε μέλος μιας συμμορίας με το όνομα "Απάτσι", και κάποιο βράδυ, κατά τη διάρκεια μιας φιλονικίας σ' ένα μπαρ, σκότωσε άθελά του μια γυναίκα. Προσπάθησε τότε να αποφύγει τη σύλληψη καταφεύγοντας στο Παρίσι, αλλά ένα μήνα μετά συνελήφθη από την αστυνομία και οδηγήθηκε στο δικαστήριο. Το 1921, οι δικαστές αποδεχόμενοι το ελαφρυντικό της μετεφηβικής ηλικίας τον καταδίκασαν σε δύο μόνο χρόνια φυλάκιση, με την υποχρέωση όμως μετά την έκτιση της ποινής του να υπηρετήσει στα διαβόητα πειθαρχικά τάγματα της Αλγερίας που είχαν ως αποστολή την βίαιη καταστολή των αντιδράσεων των αποικιοκρατούμενων πληθυσμών.[1]

     Ο Συλβαίν Φυσκό δεν άντεξε για πολύ τη σκληρή ζωή τού στρατώνα, την σιδερένια πειθαρχία των πειθαρχικών ταγμάτων και τις επαναλαμβανόμενες σκηνές ασύδοτης βίας στις οποίες αναγκαστικά παραβρισκόταν. Απομονώθηκε στον εαυτό του και κατέφυγε σε μια οριστική και πλήρη άρνηση ομιλίας (βωβότητα). Επαναπατρίσθηκε στη Γαλλία και το 1930 εισήχθη ως σχιζοφρενής στο φρενοκομείο της Λυών, όπου και εγκλείστηκε στο πολύ αυστηρό τμήμα των "ανησύχων".

Sylvain Fusco (1903-1940)

     Το 1935, μετά από πέντε χρόνια απραξίας, άρχισε να σχεδιάζει γκράφιτι στους τοίχους του κελιού του και στη μάνδρα της αυλής. Χάραζε τα σχέδια του με χαλίκια και τα χρωμάτιζε με χρώματα που έπαιρνε από πολτοποιημένα φυτά, κάρβουνο και κιμωλία. Το 1938 ο γιατρός Αντρέ Ρεκέ (André Requet) έδωσε σημασία στα έργα του και θέλοντας να τον βοηθήσει του χάρισε φύλλα ζωγραφικής, ξυλομπογιές και παστέλ. Αλλά ο Φυσκό προτίμησε να συνεχίζει να ζωγραφίζει με τα χρώματα που κατασκεύαζε ο ίδιος -όπως άλλωστε και πολλοί άλλοι ψυχωτικοί για τους οποίους η συλλογή των υλικών και η κατασκευή των δικών τους χρωμάτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της δημιουργικής κίνησης και πράξης.[2]

     Μέσα σε ένα χρόνο ο Φυσκό δημιούργησε πάνω από εκατόν τριάντα έργα, συχνά σχεδιάζοντας μπρος πίσω πάνω στο ίδιο φύλλο χαρτιού. Ζωγράφιζε με φρενήρη ρυθμό πληθωρικές γυναικείες μορφές, άλλοτε γυμνές και άλλοτε με ρούχα που παρέπεμπαν στα καμπαρέ της εποχής, με πανομοιότυπα πρόσωπα, σκούρα μαλλιά και μικρό -σε σχήμα καρδιάς- στόμα. Μετά από ένα χρόνο έντονης δημιουργίας, όταν ο ψυχίατρος του (ο Αντρέ Ρεσκέ) επιστρατεύτηκε λόγω του πολέμου και εγκατέλειψε προσωρινά το ψυχιατρικό άσυλο, ο Φουσκό σταμάτησε απότομα να ζωγραφίζει. Λίγους μήνες αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1940, θα είναι ένας από τους πρώτους εγκλείστους του ψυχιατρείου της Λυών που θα πεθάνει από πείνα.[3]
(Συνολικά στο ψυχιατρείο της Λυών κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής πέθαναν από την πείνα ή το κρύο οι 2000 από τους 3000 ασθενείς που υπήρχαν σ' αυτό.[4])

     Τα έργα του Συλβαίν Φυσκό παρέμειναν άγνωστα μέχρι το 1979, όταν ένας άλλος ψυχίατρος, ο Πατρίκ Λεμουάν (Patrick Lemoine) οργάνωσε μια αναδρομική έκθεση στη Δημοτική βιβλιοθήκη της Λυών. Σήμερα βρίσκονται στο Μουσείο Ακατέργαστης Τέχνης της Λωζάννης. [5]

Χρήστος Μπελόπουλος / Χρήστος Αμπελάς 

Τρέλα και Δημιουργία. Οι "αυτοβιογραφικοί" πίνακες της Aloïse Corbaz

    Η Αλοΐζ Κορμπά(ζ) (Aloïse Corbaz), εμβληματική μορφή της "ακατέργαστης τέχνης", γεννήθηκε το 1886 στη Λωζάννη της Ελβετίας και πέθανε το 1964 στο ψυχιατρείο της πόλης, έχοντας ζήσει έγκλειστη σ' αυτό τα τελευταία 48(!) χρόνια της ζωής της.

 • • • • •

    Η Αλοΐζ έχασε τη μητέρα της όταν ήταν ένδεκα χρόνων. Τελείωσε το λύκειο, αποκτώντας μια καλή μόρφωση για την εποχή που ζούσε, και φοίτησε σε επαγγελματική σχολή ραπτικής. Παράλληλα παρακολουθούσε μαθήματα τραγουδιού με την επιθυμία να γίνει μια μέρα τραγουδίστρια της όπερας και του θεάτρου.

Collection dArt Brut de Lausanne
[Μουσείο Ακατέργαστης Τέχνης της Λωζάννης]

    Στα 25 της χρόνια ερωτεύθηκε έναν καθαιρεμένο καθολικό ιερέα που σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο της Λωζάννης προτεσταντική θεολογία. Όμως η συντηρητική οικογένεια της μη εγκρίνοντας τη σχέση αυτή την ανάγκασε να χωρίσει, κατέστρεψε την ερωτική της αλληλογραφία και την έστειλε στην Γερμανία για να τον ξεχάσει. Στο Πότσνταμ, όπου κατέληξε, προσελήφθη από τον ιερέα των ανακτόρων ως γκουβερνάντα των παιδιών του και ερωτεύθηκε μυστικά και εκστατικά τον αυτοκράτορα Γουλιέλμο τον Δεύτερο.

    Με την έναρξη του πρώτου παγκοσμίου πολέμου υποχρεώθηκε να επιστρέψει στην Ελβετία. Ανέπτυξε τότε έντονα θρησκευτικά, αντιμιλιταριστικά και ειρηνιστικά συναισθήματα, τα οποία φαίνεται τα εξεδήλωνε με "υπερβολικό" ζήλο και ενθουσιασμό. Έτσι το 1918 χαρακτηρίστηκε ψυχικά διαταραγμένη και κλείστηκε (με τη διάγνωση της σχιζοφρένειας) στο φρενοκομείο, όπου και παρέμεινε για όλη την υπόλοιπη ζωή της.[1]

• • • • •

  

   Στο ψυχιατρείο, μετά από μια μακρά περίοδο απομόνωσης, αδράνειας και σιωπής, ξεκίνησε αρχικά να γράφει και μετά να ζωγραφίζει (στην αρχή κρυφά). Τα πρώτα χρόνια το προσωπικό κατέστρεφε τα δημιουργήματά της κρίνοντάς τα χωρίς σημασία. Το 1936 όμως διευθυντής του ασύλου έγινε ο καθηγητής της ψυχιατρικής Χανς Στεκ (Hans Steck), ο οποίος -όντας ο ίδιος ερασιτέχνης ζωγράφος- έδειξε αμέσως ενδιαφέρον για τα έργα της Αλοΐζ. Αποφάσισε να τα διατηρήσει, όπως και τα έργα πολλών άλλων εγκλείστων, μέρος των οποίων δώρισε αργότερα στο Μουσείο Ακατέργαστης Τέχνης της Λωζάννης. Ο Στεκ πίστευε ότι η τέχνη των ψυχικά πασχόντων, όπως και το παραλήρημα, ήταν ένας τρόπος για να κατασκευάσουν οι ασθενείς έναν πιο βιώσιμο γι' αυτούς κόσμο.[2] 

Αλοΐζ Κορμπάζ

* (Στη σημερινή εποχή των ψυχοτρόπων τα εικαστικά έργα των ψυχωτικών σπάνια έχουν τη δύναμη και την αισθητική αξία που ανέδυαν τα έργα των ψυχικά πασχόντων πριν την έλευση των ψυχοφαρμάκων: τα νευροληπτικά εκτός από το παραλήρημα φαίνεται πως αναστέλλουν και τη δημιουργική έκφραση των πασχόντων.)

   Στα μέσα της δεκαετίας του 1940, ο Χανς Στεκ και η Ζακελίν Πορέ-Φορέλ (Jacqueline Porret-Forel), η οποία ως γενικός γιατρός επισκεπτόταν την Αλοΐζ στο ψυχιατρείο και είχε αναπτύξει μαζί της μια στενή σχέση, παρουσίασαν τα έργα της στον Γάλλο πρωτοποριακό ζωγράφο και συλλέκτη Ζάν Ντυμπυφέ (Jean Dubuffet). Ο Ντυμπυφέ, ο οποίος είχε επινοήσει τον όρο "art brut" ("ακατέργαστη τέχνη") για να χαρακτηρίσει τις καλλιτεχνικές δημιουργίες των αυτοδίδακτων και εκτός των κυκλωμάτων της τέχνης περιθωριακών ζωγράφων και των ψυχικά ασθενών, ενθουσιάστηκε με τα έργα της Αλοΐζ αναγνωρίζοντας σ' αυτά μια γνήσια καλλιτεχνική έκφραση. Το 1948 τα εξέθεσε για πρώτη φορά στο Παρίσι και τα συμπεριέλαβε στην περίφημη συλλογή του την οποία δώρισε αργότερα στην Ελβετία για να αποτελέσει τον ιδρυτικό πυρήνα του Μουσείου Ακατέργαστης Τέχνης της Λωζάννης.[3]

• • • • •

   Η Αλοΐζ ζωγράφιζε πάνω σε χαρτόνια, φακέλους και χαρτιά περιτυλίγματος που ένωνε μεταξύ τους ράβοντας τα με κλωστή. Χρησιμοποιούσε μολύβια ζωγραφικής, μελάνι, και χρώματα που έπαιρνε τρίβοντας κατευθείαν πάνω στο χαρτί λουλούδια και πολτοποιημένα φύλλα. Κεντρικό θέμα στους πίνακές της είναι οι γυναικείες γοητευτικές ή επιβλητικές φιγούρες (συμβολικές αναπαραστάσεις της ίδιας) και τα ερωτευμένα ζευγάρια σε στιγμές τρυφερότητας και ευτυχίας. Απεικονίζουν πρίγκιπες και πριγκίπισσες, ιστορικά πρόσωπα και ηρωίδες που θαύμαζε η Αλοΐζ, όπως η Ζοζεφίνα, η πριγκίπισσα Σίσσυ, η Μαρία Στιούαρτ, η Κλεοπάτρα …

Τρέλα και Δημιουργία. Τα παράξενα παραδεισιακά φυτά της Séraphine de Senlis

    Η Γαλλίδα αυτοδίδακτη "ναίφ" ζωγράφος Σεραφίν Λουί (Séraphine Louis), ή Σεραφίν ντε Σανλίς (Séraphine de Senlis) όπως είναι περισσότερο γνωστή, γεννήθηκε το 1864 σε ένα μικρό χωριό της βορειοδυτικής Γαλλίας, στην επαρχία Ουάζ.

    Η Σεραφίν έχασε σε πολύ μικρή ηλικία και τους δυο γονείς της -τη μητέρα της όταν ήταν μόλις ενός χρόνου και τον πατέρα της όταν ήταν επτά- και μεγάλωσε με τη φροντίδα της μεγαλύτερης αδελφής της. Ως παιδί απέφευγε συστηματικά να πηγαίνει στο σχολείο προτιμώντας να παραμένει στην εξοχή βοσκώντας τα ζώα και της άρεσε να ζωγραφίζει με ό,τι υλικά μπορούσε να βρει ή να επινοήσει στο φτωχικό της περιβάλλον.

    Σε ηλικία 18 χρόνων την έστειλαν σε μοναστήρι για να δουλέψει εκεί ως υπηρέτρια. Το 1902, μετά από είκοσι χρόνια παραμονής στο μοναστήρι, αποφάσισε τελικά να μετακομίσει στο Σανλίς (εξού και το παρωνύμιο της: η Σεραφίνα του Σανλίς), όπου και άρχισε να δουλεύει ως οικιακή βοηθός σε σπίτια πλουσίων αστών της πόλης.

    Η Σεραφίν ήταν ιδιαίτερα θρησκόληπτη και συχνά είχε εκστατικές θρησκευτικές εμπειρίες. Όταν ήταν σαράντα περίπου χρονών, και ενώ προσευχόταν στον καθεδρικό ναό, άκουσε τον "καλό της άγγελο" να της ζητά επιτακτικά να αφιερωθεί στη ζωγραφική.

Σεραφίν ντε Σανλίς

    Το 1927 συμμετείχε για πρώτη φορά σε ομαδική έκθεση που οργάνωσε ο δήμος του Σανλίς με έργα ερασιτεχνών ζωγράφων της περιοχής. Ο εγκατεστημένος στη Γαλλία Γερμανός συλλέκτης και κριτικός έργων τέχνης Βίλχελμ Ούντε (Wilhelm Uhde) -που γνώριζε την Σεραφίν από το 1912, όταν την είχε προσλάβει για κάποιο διάστημα ως οικιακή βοηθό-, επισκεπτόμενος την έκθεση  εντυπωσιάστηκε από τους ιδιότυπους αυθεντικούς πίνακες της. Ανέλαβε να τη βοηθήσει οικονομικά αγοράζοντας έργα της και συστήνοντάς την σε άλλους συλλέκτες. Με δική του πρόταση άλλωστε το Μουσείο της πόλης του Κάσσελ (Γερμανία) έγινε το πρώτο μουσείο που αγόρασε (το 1928) ένα έργο της. Η Σεραφίν έζησε έτσι για λίγα χρόνια με σχετική οικονομική άνεση και αναγνώριση, σπαταλώντας όμως τα χρήματά της αλόγιστα σε άσκοπες αγορές.

    Το 1930, λόγω της μεγάλης οικονομικής ύφεσης, ο Ούντε σταμάτησε να αγοράζει πίνακές της, όπως και οι άλλοι συλλέκτες. Η Σεραφίν περιέπεσε γρήγορα σε μεγάλη ανέχεια και απομονώθηκε. Ζώντας σχεδόν χωρίς πόρους και σε απόλυτη μοναξιά, οι εμμονές και οι ιδέες δίωξης που έτρεφε από παλιά αναζωπυρώθηκαν και απέκτησαν παραληρηματική διάσταση. Συνομιλώντας με φανταστικά πρόσωπα και ψάλλοντας εκκλησιαστικούς ύμνους συνέχισε για κάποιο ακόμη διάστημα να ζωγραφίζει, αλλά τα έργα της δεν είχαν πια τη ποιότητα και τη δύναμη της προηγούμενης περιόδου. Τον Ιανουάριο του 1932 μετά από μια νέα ώση του παραληρήματός της οδηγήθηκε τελικά στο ψυχιατρείο της Κλερμόν και εγκλείστηκε εκεί με τη διάγνωση του "χρόνιου παραληρήματος". Σταμάτησε οριστικά να ζωγραφίζει και αφιερώθηκε στη σύνταξη επιστολών διαμαρτυρόμενη για τον ακούσιο εγκλεισμό της και κατηγορώντας τους υποθετικούς φανταστικούς διώκτες της. Πέθανε -πάντα έγκλειστη στο τρελοκομείο-, σε ηλικία 78 χρόνων, τον χειμώνα του 1942 από την πείνα και τις στερήσεις της κατοχής, όπως και πάρα πολλοί άλλοι τρόφιμοι των γαλλικών ψυχιατρείων. Θάφτηκε σε ομαδικό τάφο ξεχασμένη από όλους.[1]

• • • • •

    Η Σεραφίν ντε Σανλίς ζωγράφιζε αποκλειστικά πίνακες με θέμα φανταστικά παραδεισιακά δένδρα, άνθη και φυτά με φυλλώματα που θυμίζουν συχνά φτερά πουλιών και φωτεινά -ιδιαίτερης υφής- χρώματα, που παρασκεύαζε η ίδια αναμειγνύοντας λευκή ριπολίνη με διάφορες χρωστικές ουσίες χωρίς ποτέ να αποκαλύψει το μυστικό της. Στα έργα της αποτυπώνεται η "εκστατική" εσωτερική της πραγματικότητα, η αγάπη της για τη φύση και οι πνευματικές της αναζητήσεις. Η ίδια δεν ονόμαζε ποτέ τους πίνακές της· οι τίτλοι που φέρουν σήμερα δόθηκαν αργότερα από τον Ούντε και την αδελφή της.[2]

Χρήστος Μπελόπουλος