 |
| Titicut Follies |
Το ντοκιμαντέρ Titicut Follies του Φρέντερικ Γουάιζμαν[1], το πρώτο μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ που απεκάλυψε την αθλιότητα και τη φρίκη που επικρατούσε σε πολλά φρενοκομεία της Ευρώπης και της Αμερικής μέχρι σχεδόν το τέλος του περασμένου αιώνα, γυρίστηκε το 1966 στο Κρατικό Νοσοκομείο του Μπριτζγουότερ, ένα ίδρυμα της Μασσαχουσέτης για άρρενες καταδίκους με ψυχιατρικά προβλήματα (Bridgewater State Hospital for the Criminally Insane).
Το 1967 προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης προκαλώντας αίσθηση. Λίγο καιρό μετά δικαστήριο της Μασσαχουσέτης απαγόρεψε τη δημόσια προβολή του (διατάσσοντας μάλιστα αρχικά και την κατάσχεση και καταστροφή όλων των αντιγράφων) με το πρόσχημα ότι παραβίαζε το ιατρικό απόρρητο και το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα των εγκλείστων. Όπως όμως υποστήριξε ο Γουάιζμαν, στην πραγματικότητα η απαγόρευση επιβλήθηκε, επειδή ακριβώς έφερνε στο φως τις βίαιες, αντιθεραπευτικές και απανθρωποιητικές πρακτικές της ασυλιακής ψυχιατρικής και έδινε την ευκαιρία στο ευρύ κοινό να δει και να αντιληφθεί για πρώτη φορά τι συνέβαινε πίσω από τους τοίχους ενός ψυχιατρείου [2] Η δημόσια προβολή του, σε μια εποχή που εξαπλωνόταν τα κοινωνικά αντιαυταρχικά κινήματα, θα μπορούσε να δώσει πρόσθετα επιχειρήματα σε όσους ζητούσαν την άμεση κατάργηση των ψυχιατρικών ασύλων και κατάγγελναν από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 την ψυχιατρική ως μηχανισμό ελέγχου και καταστολής υπό τον μανδύα της επιστήμης (βλέπε: "Σύντομη παρουσίαση του αντιψυχιατρικού κινήματος"). Η απαγόρευση διήρκεσε μέχρι το 1991.[3]
• • • • • • •
Στην αρχή του ντοκιμαντέρ ο Γούιζμαν παραθέτει αποσπάσματα από την ετήσια μουσική θεατρική παράσταση που έδιναν οι τρόφιμοι του ψυχιατρείου, με τίτλο "Titicut Follies" – εξού και ο τίτλος της ταινίας.[4] Τα "χαρούμενα" αυτά αποσπάσματα (η βιτρίνα προς τα έξω του ψυχιατρείου, που μας θυμίζουν τις "χοροεσπερίδες των τρελών" που οργάνωναν τα ψυχιατρικά άσυλα του 19ου αιώνα) διαδέχονται οι σοκαριστικές σκηνές της ωμής ασυλιακής πραγματικότητας: Νοσοκόμοι-δεσμοφύλακες διασκεδάζουν κοροϊδεύοντάς τους ανυπεράσπιστους εγκλείστους, τους προπηλακίζουν και τους εξευτελίζουν (όπως, για παράδειγμα, όταν τους αναγκάζουν "για λόγους ασφαλείας" να παραμένουν για μεγάλα διαστήματα ολόγυμνοι) και απαθείς ψυχίατροι, σε ρόλο περισσότερο ανακριτή και εισαγγελέα παρά γιατρού, τους καταστέλλουν με ισχυρές δόσεις ηρεμιστικών φαρμάκων εκλαμβάνοντας ως ένδειξη επιδείνωσης της ψυχικής αρρώστιας τους κάθε εκδήλωση παραπόνων ή (εύλογων) διαμαρτυριών.
Σε κάποιο σημείο της ταινίας βλέπουμε, για παράδειγμα, τους "νοσοκόμους" να περικυκλώνουν έναν κρατούμενο, να τον υποχρεώνουν να παραμένει ολόγυμνος, να τον προπηλακίζουν με πρόσχημα ότι το "δωμάτιο" του δεν ήταν αρκούντως καθαρό, να τον ξυρίζουν πρόχειρα με γρήγορες κινήσεις (για πλάκα και τιμωρία) και να τον οδηγούν πάλι πίσω στο άδειο από κάθε αντικείμενο ή έπιπλο κελί του συνεχίζοντας την πίεση και τις προσβολές τους – τραμπούκοι που απολαμβάνουν την εξουσία τους πάνω σε ένα ανίσχυρο θύμα. Η παθητική στάση του κρατουμένου, η πλήρης υποταγή του στις απαιτήσεις των "νοσοκόμων", με μόνη διέξοδο διαφυγής την "κρίση", μας κάνει να σκεφτούμε ότι υπήρχαν ίσως και πρακτικές (γνωστές άλλωστε και από άλλα παρόμοια ιδρύματα) που ο Γουίζμαν δεν μπόρεσε τελικά να κινηματογραφήσει…
Σε μια άλλη σκηνή, ένας νεαρός, στον οποίο είχε δοθεί η διάγνωση της "παρανοειδούς σχιζοφρένειας", παραπονιέται λέγοντας ότι τα φάρμακα που του δίνουν, όπως και το φρικτό και θορυβώδες περιβάλλον του φρενοκομείου, τον κάνουν να νιώθει χειρότερα, και ζητά να τον μεταφέρουν ξανά πίσω στη φυλακή απ' όπου είχε σταλεί πριν από ενάμιση χρόνο στο Μπριτζγουότερ "για παρακολούθηση".[5] Οι ψυχίατροι δεν μπαίνουν καν στο κόπο να συζητήσουν μαζί του. Ερμηνεύουν τις εύλογες αιτιάσεις του ως ένδειξη πυροδότησης της "παρανοϊκής διάστασης της προσωπικότητας" του και ως μοναδική απάντηση αποφασίζουν μια γενναία αύξηση των αντιψυχωτικών κατασταλτικών φαρμάκων που του χορηγούν (στρεβλή συλλογιστική που υιοθετούν και σήμερα πολλοί ψυχίατροι σε παρόμοιες περιπτώσεις). Μπορούμε να φανταστούμε τη συνέχεια.
Προς το τέλος της ταινίας βλέπουμε έναν άλλο κρατούμενο που για μέρες αρνείται να φάει (άρνηση που θα μπορούσε ενδεχομένως να ερμηνευτεί ως μια απελπισμένη μορφή αντίστασης) να οδηγείται στο ιατρείο για να υποβληθεί σε αναγκαστική σίτιση. Ενώ οι νοσοκόμοι τον κρατούν καθηλωμένο, ένας γιατρός εισάγει από το ρουθούνι του στο στομάχι του έναν πλαστικό σωλήνα. Καθ' όλη τη διάρκεια της επέμβασης από το στόμα του γιατρού κρέμεται ένα αναμμένο τσιγάρο με την στάχτη να αναμειγνύεται με τα υγρά της σίτισης. Η επόμενη σκηνή δείχνει τον ίδιο κρατούμενο νεκρό. Το πτώμα του ετοιμάζεται με φροντίδα (φροντίδα που δεν είχε όσο ήταν εν ζωή) για τη λιτή κηδεία που ακολουθεί στο νεκροταφείο του φρενοκομείου. Και η ταινία τελειώνει (ειρωνεία) με χαρούμενα και πάλι αποσπάσματα από το ετήσιο σώου των κρατουμένων...[6]
(σύνδεσμος για την ταινία στη σημ.1)
• • • • • • •
* Η ταινία του Γουάιζμαν λειτούργησε ως πρότυπο για μεταγενέστερα ντοκιμαντέρ, όπως το "Σαν Κλεμέντε" ('San Clemente') του Reymond Depardon για το ψυχιατρικό άσυλο της Βενετίας και "Το νησί των απόβλητων ('Island of outcasts') της Jane Gabriel για το διαβόητο ψυχιατρείο της Λέρου, που όταν προβλήθηκε το 1990 προκάλεσε τη διεθνή κατακραυγή και συνετέλεσε στην επίσπευση της λεγόμενης "ψυχιατρικής μεταρρύθμισης" στην Ελλάδα.
Για τις ΨυχοΑντιΜαχίες Σ. Κ.
Επιμέλεια: Χρήστος Μπελόπουλος
Σχετικές αναρτήσεις
|
|
|
Σημειώσεις και πηγές
1. Ο Frederick Wiseman γύρισε πάνω από σαράντα ντοκιμαντέρ κοινωνικού ενδιαφέροντος – το "Titicut Follies" ήταν το πρώτο από αυτιά. Το 2016 βραβεύτηκε με ειδικό τιμητικό βραβείο Όσκαρ για το σύνολο του έργου του.
* Ολόκληρη η ταινία Titicut Follies είναι ανεβασμένη (και με γαλλικούς υπότιτλους) στην πλατφόρμα m.ok.ru.
2. Το ψυχιατρείο-φυλακή του Μπριτζγουότερ δεν ήταν η εξαίρεση. Η ίδια πάνω κάτω κατάσταση επικρατούσε, τουλάχιστον μέχρι τη δεκαετία του 1980, σε πολλά ψυχιατρεία της Ευρώπης και της Αμερικής. Ας θυμηθούμε, για παράδειγμα, το δικό μας ψυχιατρείο της Λέρου ή τις εμπειρίες που περιγράφει ο Γιώργης Ζάρκος από τον εγκλεισμό του στο Δημόσιο Ψυχιατρείο της Αθήνας.
3. Το 1969, μετά από ένσταση του Γουάιζμαν κατά της πρωτόδικης απόφασης, επετράπη τελικά η κλειστή-ιδιωτική προβολή της ταινίας για εκπαιδευτικούς και μόνο σκοπούς σε περιορισμένο κοινό δικηγόρων ή επαγγελματιών ψυχικής υγείας. Η πλήρης άρση της απαγόρευσης επετεύχθη μόλις το 1991, όταν ένας άλλος δικαστής της Μασσαχουσέτης αποφάσισε ότι η κατηγορία της παραβίασης της ιδιωτικότητας δεν ευσταθούσε πλέον … αφού όλοι όσοι εμφανίζονται στην ταινία είχαν εντωμεταξύ πεθάνει!
4. "Titicut" ήταν η ινδιάνικη ονομασία του ποταμού Τόντον (Taunton River) που διέσχιζε τη ευρύτερη περιοχή του ψυχιατρείου. Κατ' επέκταση ήταν και το παρωνύμιο του ψυχιατρείου (όπως παρωνύμιο του Δημόσιου Ψυχιατρείου της Αθήνας είναι "το Δαφνί").
5. Οι έγκλειστοι στο ψυχιατρείο του Μπριτζγουότερ ήταν ψυχικά ασθενείς που είχαν διαπράξει σοβαρά αδικήματα, αλλά και κατάδικοι συχνά με μέτριες ποινές που είχαν σταλεί εκεί από άλλες φυλακές επειδή κατά τη διάρκεια έκτισης της ποινής τους είχαν εκδηλώσει "συναισθηματική αστάθεια" ή "ύποπτες" ψυχιατρικά συμπεριφορές. Πολλοί από αυτούς θα έπρεπε να είχαν αποφυλακιστεί πριν από χρόνια. Για παράδειγμα, το 1967, όταν ο Γουάιζμαν γυρνούσε την ταινία του, υπήρχε εκεί έγκλειστος ένας πρώην υπαίθριος μικροπωλητής φρούτων ο οποίος πριν 28 χρόνια είχε καταδικαστεί σε δύο χρόνια φυλάκιση για μέθη. Είχε βάψει με ρίγες το άλογό του για να μοιάζει με ζέβρα ελπίζοντας ότι έτσι θα προσέλκυε περισσότερους πελάτες στο κάρο του. Η συμπεριφορά του αυτή θεωρήθηκε από τους ψυχιάτρους επαρκής ένδειξη για να χαρακτηρισθεί ψυχικά ασθενής και να παραμείνει ξεχασμένος για δεκαετίες στο άσυλο!
6. Το ψυχιατρείο του Μπριτζγουότερ εξακολουθεί να λειτουργεί μέχρι σήμερα. Αν και δεν θυμίζει την φρικτή εικόνα του παρελθόντος, ανεξάρτητοι οργανισμοί, όπως το Disability Law Center της Μασσαχουσέτης, ένας μη κερδοσκοπικός οργανισμός για την προστασία και τη νομική υποστήριξη ατόμων με αναπηρία, καταγγέλλουν σε πρόσφατες εκθέσεις τους άθλιες συνθήκες διαβίωσης, παράνομους περιορισμούς και βίαιη χορήγηση φαρμάκων σε καθηλωμένους ασθενείς, και ζητούν το οριστικό κλείσιμο του ψυχιατρείου.
Πηγές:
• Salvatore B Durante: "The historical significance of Titicut Follies in psychiatric treatment: An anti-censorship perspective", Psychological Reports, vol. 126, iss. 3, 2023.
• Leslie Landrigan: "Titicut Follies, the documentary film about a madhouse so shocking it was banned". New Englad Historical Sociaty. 2020.
• Factual America: "Banned documentary 'Titicut Follies' exposes mental health abuses and censorship".
• Roger Ebert, "Titicut follies", 1968.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου