Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ακτιβισμός•μαρτυρίες. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ακτιβισμός•μαρτυρίες. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

"Titicut Follies" - η βία της ασυλιακής ψυχιατρικής. Το απαγορευμένο ντοκιμαντέρ του Frederick Wiseman

«Η απανθρωποποίηση του εγκλείστου δεν είναι το τελικό αποτέλεσμα της πάθησής του, αλλά αποτέλεσμα της ίδιας της βίας του ψυχιατρικού ασύλου, του οποίου οι ταπεινώσεις, οι καταχρήσεις και οι εξαναγκασμοί μάς παραπέμπουν στη βία, τις καταχρήσεις και τις ταπεινώσεις πάνω στις οποίες είναι θεμελιωμένο το κοινωνικό μας σύστημα.»
(Franco Basaglia, "Το ίδρυμα υπό άρνηση" /  'L'istituzione negata')

Titicut Follies

 Το ντοκιμαντέρ Titicut Follies του Φρέντερικ Γουάιζμαν[1], το πρώτο μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ που απεκάλυψε την αθλιότητα και τη φρίκη που επικρατούσε σε πολλά φρενοκομεία της Ευρώπης και της Αμερικής μέχρι σχεδόν το τέλος του περασμένου αιώνα, γυρίστηκε το 1966 στο Κρατικό Νοσοκομείο του Μπριτζγουότερ, ένα ίδρυμα της Μασσαχουσέτης για άρρενες καταδίκους με ψυχιατρικά προβλήματα (Bridgewater State Hospital for the Criminally Insane).

      Το 1967 προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης προκαλώντας αίσθηση. Λίγο καιρό μετά δικαστήριο της Μασσαχουσέτης απαγόρεψε τη δημόσια προβολή του (διατάσσοντας μάλιστα αρχικά και την κατάσχεση και καταστροφή όλων των αντιγράφων) με το πρόσχημα ότι παραβίαζε το ιατρικό απόρρητο και το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα των εγκλείστων. Όπως όμως υποστήριξε ο Γουάιζμαν, στην πραγματικότητα η απαγόρευση επιβλήθηκε, επειδή ακριβώς έφερνε στο φως τις βίαιες, αντιθεραπευτικές και απανθρωποιητικές πρακτικές της ασυλιακής ψυχιατρικής και έδινε την ευκαιρία στο ευρύ κοινό να δει και να αντιληφθεί για πρώτη φορά τι συνέβαινε πίσω από τους τοίχους ενός ψυχιατρείου [2] Η δημόσια προβολή του, σε μια εποχή που εξαπλωνόταν τα κοινωνικά αντιαυταρχικά κινήματα, θα μπορούσε να δώσει πρόσθετα επιχειρήματα σε όσους ζητούσαν την άμεση κατάργηση των ψυχιατρικών ασύλων και κατάγγελναν από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 την ψυχιατρική ως μηχανισμό ελέγχου και καταστολής υπό τον μανδύα της επιστήμης (βλέπε: "Σύντομη παρουσίαση του αντιψυχιατρικού κινήματος"). Η απαγόρευση διήρκεσε μέχρι το 1991.[3] 

"Κατάθλιψη" και "Καταστολή". Δυο πίνακες του Jacob Lawrence

Τζέικομπ Λώρενς (Jacob Lawrence), "Κατάθλιψη ['Depression'], 1950
Μουσείο Γουίτνεϊ, Νέα Υόρκη [Whitney Museum of American Art]

Ο ζωγράφος Τζέικομπ Λώρενς (1917-2000), ένας από τους σημαντικότερους Αφροαμερικανούς ζωγράφους του 20ου αιώνα, έγινε κυρίως γνωστός για τις σειρές έργων του μέσα από τις οποίες αφηγήθηκε την ιστορία των Αφροααμερικανών, τους αγώνες τους για επιβίωση, αξιοπρέπεια και ελευθερία. Η πιο γνωστή από τις σειρές αυτές είναι η σειρά "Μετανάστευση" (The migration series), που αποτελείται από 60 πίνακες [1] και διηγείται τη μαζική μετακίνηση μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο εκατοντάδων χιλιάδων Αφροαμερικανών από τις αγροτικές και έντονα ρατσιστικές πολιτείες του αμερικανικού Νότου στις εκβιομηχανισμένες και πιο φιλελεύθερες πολιτείες του Βορρά. Η σειρά εκτέθηκε το 1941 σε γκαλερί της Νέας Υόρκης και έκανε αμέσως γνωστό τον Λώρενς στο ευρύτερο αμερικανικό κοινό. Ο Λώρενς ήταν τότε μόνο 24 χρονών.

    Λίγα χρόνια αργότερα, το 1949, και ενώ ήταν ήδη αναγνωρισμένος καλλιτέχνης, νοσηλεύτηκε οικειοθελώς στην ιδιωτική ψυχιατρική κλινική Χίλσαϊντ (Hillside Hospital) στο Κουίνς της Νέας Υόρκης με τη διάγνωση της κατάθλιψης. Η κλινική Χίλσαϊντ απευθυνόταν κατά κανόνα στη λευκή κοινωνία και δεχόταν μόνον ήπια ή οξέα περιστατικά που κρίνονταν "θεραπεύσιμα" και πρόθυμα να συμμετάσχουν ενεργά στις προτεινόμενες θεραπευτικές διαδικασίες. Προσέφερε ψυχοθεραπεία ψυχαναλυτικού τύπου, εργοθεραπεία και δυνατότητες δημιουργικής έκφρασης μέσω τεχνών και ψυχαγωγικών δραστηριοτήτων (εργαστήριο ζωγραφικής, γλυπτικής, κεραμικής, υφαντουργίας, κηπευτικές εργασίες, μουσική, θέατρο, χορός) παράλληλα όμως με χορήγηση ψυχοφαρμάκων αλλά και αμφιλεγόμενων σπασμοθεραπειών (θεραπεία με ινσουλινικό κώμα, σπασμοθεραπεία με χορήγηση cardiazolol, ηλεκτροσπασμοθεραπεία [2]). Ο Λώρενς έγινε δεκτός, αν και μαύρος, με τη μεσολάβηση του εμπόρου τέχνης που προωθούσε τους πίνακές του. 

    Παρέμεινε στην κλινική για εννέα μήνες και φαίνεται πως είχε μια καλή συνεργασία με τον ψυχίατρο-ψυχαναλυτή που τον παρακολουθούσε. Δεν νοσηλεύτηκε ποτέ ξανά και δεν βίωσε άλλο επεισόδια σοβαρής κατάθλιψης μέχρι το τέλος της ζωής του. Αργότερα θα χαρακτήριζε την περίοδο της κατάθλιψης και της θεραπείας του ως μια από τις σημαντικότερες στη ζωή του: "Κέρδισα πολλά. Το σημαντικό ήταν πως μπόρεσα να εμβαθύνω στην προσωπικότητα και στη ζωή μου… Μου ανοίχτηκε ένας εντελώς καινούργιος δρόμος. Ήταν μια πολύ θετική εμπειρία", θα πει σε συνέντευξή του το 1961. [3] 

Αντί της ψυχιατρικής - εναλλακτικά μοντέλα συνάντησης με τον ψυχικό πόνο

    «Το "αντί" δεν σημαίνει πλέον απλά εναντίον. Σημαίνει επίσης -ή κυρίως- "εναλλακτικά προς", "απέναντι" ή "ανεξάρτητα από" την ψυχιατρική.
Αυτός είναι ο λόγος που οι φίλοι της εξαναγκαστικής ψυχιατρικής και της φαρμακοβιομηχανίας κρατούν μια στάση ιδιαίτερα αρνητική απέναντι στη σύγχρονη, ανθρωπιστική αντιψυχιατρική, που προσανατολίζεται στο
κίνημα των επιζώντων της κλασικής ψυχιατρικής.»[1]

• • • • •

Alternatives Beyond Psychiatry

    Τα κείμενα του βιβλίου είναι γραμμένα από ανθρώπους με προσωπική ψυχιατρική εμπειρία, ακτιβιστές του κινήματος των επιζώντων της ψυχιατρικής, και από ριζοσπάστες εναλλακτικούς θεραπευτές που αμφισβητούν το βιο-ιατρικό μοντέλο της ψυχικής δυσφορίας, την εγκυρότητα των ψυχιατρικών διαγνώσεων και τις εξαναγκαστικές πρακτικές της κυρίαρχης ψυχιατρικής που μετατρέπουν τους ανθρώπους σε κρίση σε χρόνιους ασθενείς και μόνιμους χρήστες ψυχιατρικών υπηρεσιών. 

    Ορισμένα από τα κείμενα είναι προσωπικές βιωματικές αφηγήσεις, ιστορίες ανάρρωσης που περιγράφουν εξατομικευμένους τρόπους αντιμετώπισης της ψυχωτικής κρίσης, ενώ άλλα παρουσιάζουν τις βασικές αρχές και τον τρόπο λειτουργίες εναλλακτικών μοντέλων αντιμετώπισής της, όπως το πρόγραμμα "Σωτηρία"[2] που εμπνεύσθηκε ο Αμερικανός ψυχίατρος Λόρεν Μόσερ (Loren Mosher), το φιλανδικό μοντέλο των "Ανοιχτών διαλόγων", η θεραπευτική κοινότητα "Windhorse" ["Το άλογο του ανέμου"][3] που ίδρυσε ο ψυχίατρος και καθηγητής της διαλογιστικής ψυχολογίας Έντουαρντ Πόντβολ (Edward Podvoll), οι ομάδες στήριξης του Δικτύου "Ακούγοντας φωνές",[4] η "Καλύβα των κρίσεων" της Νέας Υόρκης, το "Σπίτι Φυγής" του Βερολίνου, το πρόγραμμα "La cura" ['Ίαση"] της Σικελίας… Τα τελευταία έχουν ιδρυθεί από κινήματα επιζησάντων της ψυχιατρικής και λειτουργούν χωρίς τη συμβολή ψυχιάτρων ή άλλων επαγγελματιών ψυχικής υγείας που δεν είχαν ποτέ και οι ίδιοι προσωπική ψυχιατρική εμπειρία.

Η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την ψυχιατρική. Η ετυμηγορία του "Δικαστηρίου Φουκώ"

     Το Μάιο του 1998 το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου σε συνεργασία με την "Επίθεση των Τρελών" (Irren-Offensive), μια αυτοδιαχειριζόμενη ομάδα πρώην χρηστών και "επιζησάντων της ψυχιατρικής"[1], οργάνωσαν ένα εικονικό "διεθνές δικαστήριο" ενάντια στην ψυχιατρική και τις καταναγκαστικές και απανθρωποιητικές πρακτικές της. Στο δικαστήριο δόθηκε το όνομα του Γάλλου φιλοσόφου Μισέλ Φουκώ (Michel Foucault), του οποίου το βιβλίο "Ιστορία της τρέλας στην κλασική εποχή" αποτέλεσε βιβλίο αναφοράς για τα ριζοσπαστικά αντι-ψυχιατρικά κινήματα στις δεκαετίες 1960-1970, μαζί με τα βιβλία "Ο μύθος της ψυχικής ασθένειας" του Τόμας Σας και "Άσυλα" του Ίρβινγκ Γκόφμαν[2]. 

    Βασικός "κατήγορος" κατά τη διάρκεια της "δίκης" ήταν ο Ρoν Λάιφερ (Ron Leifer), Αμερικανός ψυχίατρος και ψυχοθεραπευτής, μαθητής του Τόμας Σας. Το σώμα των "ενόρκων" απαρτιζόταν από άτομα με ψυχιατρική εμπειρία -μέλη οι περισσότεροι της "Επίθεσης των τρελών". Συμμετείχαν επίσης Ισραηλινοί και Αμερικανοί ακτιβιστές. "Πρόεδρος" των ενόρκων ήταν η Αμερικανίδα φεμινίστρια συγγραφέας Κέιτ Μίλλετ (Kate Millett), πρώην έγκλειστη και η ίδια σε ψυχιατρεία των ΗΠΑ και της Ιρλανδίας, η οποία το 1990 είχε δημοσιεύσει το πολυσέλιδο βιβλίο της "Τhe loony-bin trip" -μια περιγραφή των οδυνηρών και ταπεινωτικών ψυχιατρικών της εμπειριών και των αγώνων της ενάντια στην καταναγκαστική ψυχιατρική. 

    Ξεχωριστή θέση ανάμεσα στις καταθέσεις των θυμάτων της ψυχιατρικής είχε η μαρτυρία της Ελβίρα Μαντέι (Elvira Manthey). Το 1937, σε ηλικία έξι χρονών μεταφέρθηκε από την κοινωνική πρόνοια στο ψυχιατρείο του Μαγδεμβούργου, όπου ναζιστές ψυχίατροι μετά από μια ολιγόλεπτη εξέταση τη χαρακτήρισαν διανοητικά καθυστερημένη, επικίνδυνη και υποψήφια για "εξάλειψη". Η Ελβίρα κατόρθωσε την τελευταία στιγμή να γλυτώσει από το θάλαμο αερίων -τύχη που δεν είχε η τρίχρονη αδελφή τους, όπως και πολλά άλλα μικρά παιδιά με αναπηρίες και ψυχο-κοινωνικά προβλήματα που δολοφονήθηκαν από τους ναζί ως "άτομα που δεν άξιζε να ζουν".[3]

Η ψυχική κατάρρευση του Vaslav Nijinsky • Τα "Ημερολογιακά Τετράδια" και η αδιέξοδη ψυχιατρική διαδρομή

 «Φοβάμαι τους ανθρώπους, γιατί θέλουν να ζήσω την ίδια ζωή μ' αυτούς. […] Ξέρω ότι όλος ο κόσμος θα πει: 'Ο Νιζίνσκυ τρελάθηκε' […] Όλος ο κόσμος θα το σκεφτεί, αλλά δεν θα με βάλουν σε φρενοκομείο, επειδή χορεύω πολύ καλά και δίνω λεφτά σε όσους μου ζητάνε. Στους ανθρώπους αρέσουν οι εκκεντρικοί, γι' αυτό θα μ' αφήσουν ήσυχο, λέγοντας πως είμαι ένας τρελός παλιάτσος» [1]

     Τα "Ημερολογιακά τετράδια" είναι το προσωπικό ημερολόγιο που κράτησε για εξίμισι εβδομάδες, από τις 19 Ιανουαρίου έως τις 4 Μαρτίου του 1919, ο φημισμένος χορευτής και χορογράφος των "Ρωσικών Μπαλέτων" Βασλάβ Νιζίνσκι.[2] Δύο μέρες αργότερα οδηγήθηκε σε ψυχιατρική κλινική με τη διάγνωση της "σχιζοφρένειας" -διάγνωση που έθεσε οριστικά τέλος στην σύντομη και λαμπρή καλλιτεχνική του πορεία (ο Νιζίνσκι ήταν τότε 29 χρονών). 

    Το ημερολόγιο, γραμμένο σε τέσσερα τετράδια,[3] είναι μια από τις σπάνιες αυτοβιογραφικές περιγραφές της εμπειρίας εισόδου στην ψύχωση, και ίσως η μοναδική που γράφτηκε από έναν μεγάλο καλλιτέχνη[4] κατά τη διάρκεια που συμβαίνει και όχι εκ των υστέρων (όπως για παράδειγμα τα κείμενα της Unica Zürn ή της Leonora Carrington που παρουσιάσθηκαν σε παλιότερες αναρτήσεις μας). Διατρέχοντας τις πυκνογραμμένες σελίδες τους, με τις σύντομες κοφτές προτάσεις και την συνεχή, χωρίς παύση εναλλαγή θεμάτων, μπορούμε να αισθανθούμε ως ένα βαθμό και εμείς την μεγάλη αγωνία που διακατείχε τον Νιζίνσκι καθώς ένιωθε να χάνει τον έλεγχο του εαυτού του, του εαυτού του όπως τον ήξερε μέχρι τότε ("βρίσκομαι μπροστά σε έναν γκρεμό και θα μπορούσα να πέσω μέσα"[5]), και φοβόταν μήπως οι άλλοι, τα μάτια των οποίων γνώριζε καλά πως ήταν στραμμένα επάνω του και τον παρατηρούσαν με ανησυχία, τον θεωρήσουν τρελό και τον κλείσουν σε φρενοκομείο. 

Marco Cavallo, το γαλάζιο άλογο - σύμβολο της ιταλικής "αντιψυχιατρικής"

    O "Μάρκο καβάλλο", το γλυπτό γαλάζιο άλογο που κατασκεύασε από χαρτοπολτό ο εικαστικός Βιττόριο Μπαζάλια, βγήκε τον Μάρτιο του 1973 από το ψυχιατρικό άσυλο Σαν Τζιοβάννι της Τεργέστης συνοδευόμενο από γιατρούς, νοσηλευτές και εκατοντάδες έγκλειστους. Σαν άλλος Δούρειος Ίππος σε αντίστροφη πορεία (από το εσωτερικό του περίκλειστου κάστρου προς τον ελεύθερο έξω κόσμο), έχοντας στην κοιλιά του αντί για στρατιώτες τα όνειρα και τις επιθυμίες των τρελών, μετέφερε στους δρόμους της πόλης το αίτημα απελευθέρωσης και  επανένταξης τους στον φυσικό κοινωνικό τους χώρο από τον οποίο βίαια και αυθαίρετα είχαν ξεριζωθεί. 

    Διευθυντής του ασύλου ήταν από το 1971 ο μαρξιστής ψυχίατρος Φράνκο Μπαζάλια, ξάδελφος του Βιττόριο και ηγετική μορφή της "Δημοκρατικής Ψυχιατρικής",[1] της ιταλικής δηλαδή εκδοχής της αντιψυχιατρικής, ο οποίος από το 1961 πρώτα στη Γκορίτσια και μετά στην Τεργέστη είχε ξεκινήσει τον αγώνα για την οριστική κατάργηση των ψυχιατρείων και την αποϊδρυματοποίηση της ψυχιατρικής. 

    Το γλυπτό είχε ύψος τριών μέτρων και για να μπορέσει να βγει έξω από το χώρο που κατασκευάστηκε χρειάσθηκε να σπάσει ο Φράνκο Μπαζάλια με έναν ξύλινο πάγκο τη γυάλινη πόρτα που εμπόδιζε την έξοδό του, να γκρεμίσει "τα τείχη του ασύλου" πραγματικά και συμβολικά. Στο γλυπτό δόθηκε το όνομα "Marco" στη μνήμη του αλόγου που για χρόνια μετέφερε ζεμένο σε ένα κάρρο τα άπλυτα και τα σκουπίδια εκτός του ασύλου. Το άλογο είχε πεθάνει αλλά παρέμενε στη μνήμη πολλών εγκλείστων που είχαν συνδεθεί στενά μαζί του και διηγιόνταν ακόμη τις ιστορίες του. Ήταν άλλωστε ο μόνος τρόφιμος του ασύλου που μπορούσε να βγαίνει έξω τακτικά και συμβόλιζε γι' αυτούς την ελπίδα και της δικής τους -κάποια μέρα- ελευθερίας.[2] 

Η αυτοβιογραφία του John Thomas Perceval (19ος αι.) και η "Εταιρεία Φίλων των Υποτιθέμενων Φρενοβλαβών"

 «Θέλω να μιλήσω στο όνομα αυτών που δεν έχουν φωνή… Να γράψω γι' αυτούς που είναι αντικείμενα υποψίας και φόβου, για την κοινωνία η οποία, απορροφημένη από τις δουλειές της και την αναζήτηση ευχαρίστησης, έχει ξεχάσει να στοχάζεται αλλά παραμένει πάντα πρόθυμη να μεταχειρίζεται όσους της προκαλούν ανησυχία με παράλογη σκληρότητα και να τους υποβάλει σε θεραπείες ολέθριες.» (Τζων Τόμας Πέρσιβαλ) 


    Ο Τζων Τόμας Πέρσιβαλ (1803-1876), γόνος αριστοκρατικής οικογένειας και πρώην αξιωματικός του βρετανικού στρατού, παρέμεινε έγκλειστος για τρία χρόνια σε ψυχιατρικά άσυλα της Αγγλίας. Μετά την απελευθέρωσή του έγραψε την αυτοβιογραφία του στην οποία περιέγραφε σε δύο τόμους τη "θεραπευτική" βία και τις ταπεινώσεις που υπέστη μέσα στα φρενοκομεία, αλλά και τη γνώση που απέκτησε για την τρέλα παρατηρώντας τον εαυτό του και τους συγκρατουμένους του, μια γνώση που ο ίδιος θεωρούσε πολύ ανώτερη (και αναμφίβολα ήταν!) από τη γνώση των φρενολόγων που τον "θεράπευαν". Το 1845 μαζί με άλλους πρώην πάσχοντες, συγγενείς εγκλείστων και υποστηρικτές τους ίδρυσε την "Εταιρεία Φίλων των Υποτιθέμενων Φρενοβλαβών" [Alleged Lunatics' Friend Society], της οποίας διετέλεσε επίτιμος γραμματέας για μια εικοσαετία, και αγωνίσθηκε μέχρι το τέλος της ζωής του για τη μεταρρύθμιση των σχετικών με την τρέλα νόμων και για το δικαίωμα των πασχόντων σε μια κατάλληλη θεραπεία με σεβασμό στην προσωπικότητά τους, αποδοχή της διαφορετικότητας και ελευθερία. Το 1961 ο ανθρωπολόγος Γκρέγκορυ Μπέητσον (Gregory Bateson), ιδρυτής της σχολής σκέψης του Πάλο Άλτο (Palo Alto), αναδημοσίευσε προλογίζοντάς την μια συντομευμένη εκδοχή της αυτοβιογραφίας του Πέρσιβαλ.[1]

    Οι ιδέες και οι παρατηρήσεις του Πέρσιβαλ για τα αίτια της τρέλας, για το νόημά της, για τις εγγενείς δυνατότητες και τις μεθόδους αυτό-ίασης όλων των πασχόντων, καθώς και οι ριζοσπαστικές μεταρρυθμιστικές προτάσεις του για τον εξανθρωπισμό των φρενοκομείων, αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για πολλούς εναλλακτικούς ψυχοθεραπευτές και ομάδες αυτοβοήθειας μέχρι σήμερα. Ο Μπέητσον είδε στις περιγραφές του Πέρσιβαλ αντιστοιχίες με τη δική του θεωρία της σχιζοφρένειας και την έννοια του "διπλού θεσμού". (βλέπε: "Ο "διπλός δεσμός", βασική έννοια της θεωρίας της σχιζοφρένειας του Gregory Bateson".) Επισήμανε επίσης, όπως και πολλοί άλλοι μετά από αυτόν, την ομοιότητα της αντίληψής του Πέρσιβαλ για την τρέλα με την αντίληψη της "ψυχωτικής κρίσης" από την βρετανική αντιψυχιατρική ως ένα είδος εσωτερικού-μυητικού "ταξιδιού" που αν αφεθεί να εξελιχθεί ανεμπόδιστα σε ένα φιλικό, ειρηνικό και επιτρεπτικό περιβάλλον, μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα, περισσότερο ισορροπημένη ψυχική κατάσταση, στην "πραγματική" ψυχική υγεία (που είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από την λεγόμενη "ψυχική υγεία" του αλλοτριωμένου "κανονικού" ανθρώπου, όπως έλεγε ο Ντέιβιντ Κούπερ[2]). Ο Πέρσιβαλ θεωρείται πλέον πρωτοπόρος τού αγώνα για τα δικαιώματα των ψυχασθενών, και η Εταιρεία που συν-ίδρυσε πρόδρομος των κινημάτων των πρώην πασχόντων και των επιβιωσάντων της ψυχιατρικής που εμφανίσθηκαν σε πολλές δυτικές χώρες από τις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Roger Gentis· "Πίσω από τα τείχη του ασύλου" (1970)

«Η ιστορία της ψυχιατρικής τον τελευταίο αιώνα δίνει την εντύπωση    
ότι ένα βάρβαρο, φλύαρο πέπλο πλάκωσε την τρέλα και της απομύζησε    
ό,τι το ανθρώπινο και ουσιαστικό μπορούσε να έχει. Ένας άλογος και    
τερατώδης θεσμός, το ψυχιατρικό άσυλο, και ένα οικοδόμημα βασισμένο    
στην ψευδολογία και την κοροϊδία, η κλινική ψυχιατρική…»  (R. Gentis)   

Πίσω από τα τείχη του ασύλου
Roger Gentis

    "Τα τείχη του ασύλου" ["Les murs de l'asile"] -ή "Πίσω από τα τείχη του ασύλου" σύμφωνα με τον τίτλο της ελληνικής του έκδοσης[1]- ήταν ένα μικρό μαχητικό βιβλίο που έγραψε το 1970 ο ψυχίατρος-ψυχαναλυτής Ροζέ Ζεντίς (Roger Gentis)[2] -"ο πιο αντιψυχίατρος από τους Γάλλους αντιψυχιάτρους", όπως τον αποκαλεί ο ιστορικός Κλωντ Κετέλ[3]-, στο οποίο παρουσιάσθηκαν για πρώτη φορά εκλαϊκευμένα στο γαλλικό ευρύτερο κοινό οι ριζοσπαστικές θέσεις της (βρετανικής) αντιψυχιατρικής παράλληλα με τις θέσεις της (γαλλικής) "θεσμικής ψυχοθεραπείας".[4]

    Την ίδια χρονιά είχε εκδοθεί και το βιβλίο της Μωντ Μαννονί (Maud Mannoni) "Ο ψυχίατρος, ο τρελός του και η ψυχανάλυση"[5], στο οποίο παρουσιάζονταν επίσης παράλληλα οι μεταρρυθμιστικές προσπάθειες της αντιψυχιατρικής και της θεσμικής ψυχοθεραπείας. Αλλά ήταν περισσότερο το μικρό βιβλιαράκι του Ζεντίς -γραμμένο με γλαφυρό οργισμένο ύφος, αλλά και με χιούμορ- που, αν και δεν προέβαλε εντελώς νέες ιδέες (ιδέες που είχαν εκφρασθεί τα προηγούμενα χρόνια από τον Ρόναλντ Λαινγκ, τον Ντέιβιντ Κούπερ, τον Τόμας Σας και τον Φράνκο Μπαζάλια), ώθησε ωστόσο πολλούς ανθρώπους πέρα από το στενό πλαίσιο των επαγγελματιών ψυχικής υγείας να ενδιαφερθούν για την "τρέλλα", τη θέση που της επιφυλάσσει η μοντέρνα κοινωνία και την αναγκαιότητα να αντιμετωπισθεί επιτέλους ο "τρελλός" με σεβασμό και κατανόηση. Είναι χαρακτηριστικό άλλωστε ότι στο βιβλίο του Gentis αναφέρονταν συχνά οι αντιψυχιατρικοί ακτιβιστές και ιδιαίτερα τα ιδρυτικά μέλη της "Ομάδας Πληροφόρησης για τα Άσυλα" (GIA), της πιο ριζοσπαστικής ίσως και ακτιβιστικής αντιψυχιατρικής ομάδας στη Γαλλία, που δημιουργήθηκε το 1972 από γιατρούς και "θύματα" της ψυχιατρικής για να παλέψει ενάντια στην ψυχιατρική καταστολή, τις αυθαίρετες αναγκαστικές νοσηλείες και την καταπάτηση των δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων.
• • • • •

«Η τελευταία απάτη της ψυχιατρικής: Οι ψυχικές ασθένειες είναι ασθένειες   
σαν όλες τις άλλες, ας τις "θεραπεύσουμε" λοιπόν στο γενικό νοσοκομείο.»   

Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου. Μια αναδρομή στην ιστορία (1957-1990)

"Η κοινωνία μπορεί να απαλλαγεί από τα 'εκφυλισμένα' μέλη της
εκτοπίζοντάς τα ή μεταφέροντάς τα σε αγροτικές αποικίες σε
απομακρυσμένες και αραιοκατοικημένες περιοχές, με την
προϋπόθεση ότι η εξορία τους θα είναι μόνιμη…"
Raffaele Garofalo (1890) [a]

"Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου", 1989
Φωοτογραφίες: Antonella Pizzamiglio

 • Ο αποκλεισμός των ανεπιθύμητων
 • Το ψυχιατρείο ως στρατόπεδο συγκέντρωσης
 • Ψυχο-κοινωνικές επιπτώσεις του ασύλου στη ζωή της κοινότητας  

 • "Λέρος", ο αποδιοπομπαίος τράγος της ελληνικής ψυχιατρικής
 • Ο δρόμος προς την "απολεροποίηση"
 • Η "αποασυλοποίηση" ως άλλοθι της κατεστημένης ψυχιατρικής
 • Οι χίμαιρες της "ψυχιατρικής μεταρρύθμισης"



Ο αποκλεισμός των ανεπιθύμητων


"Το σημαντικότερο κοινωνικό χαρακτηριστικό της Θεσμικής
Ψυχιατρικής είναι η χρήση της βίας και της απάτης."
Thomas Szasz [b] 

    Η "Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου"[1] ιδρύθηκε το 1957 με βασιλικό διάταγμα (μετά από εισηγήσεις των κατεστημένων ψυχιάτρων της εποχής) προκειμένου να αποσυμφορηθούν τα μεγάλα ψυχιατρεία της χώρας από τους υπεράριθμους χρόνιους ασθενείς τους. Μια ανάλογη κίνηση μικρότερης έντασης είχε ήδη γίνει το 1953, όταν άρχισαν να μεταφέρονται στο νησάκι του Αγίου Γεωργίου (μεταξύ Σαλαμίνας και Περάματος), στις εγκαταλελειμμένες εγκαταστάσεις του Λοιμοκαθαρτηρίου του Πειραιά, οι υπεράριθμοι ασθενείς τού Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής. Το 1957 οι εγκαταστάσεις του είχαν ήδη κορεσθεί.[2] Παράλληλα υπήρχε αίτημα και από τα άλλα ψυχιατρεία να "απαλλαγούν" και αυτά από τους χρόνιους "ανίατους" ασθενείς τους.

    Το αίτημα δεν αποσκοπούσε μόνο στην απελευθέρωση κλινών (όπως συνήθως λέγεται), αλλά και στην κρυφή επιθυμία των ασυλιακών ψυχιάτρων να αλλάξει η ζοφερή εικόνα που εξέπεμπαν προς τα έξω τα ψυχιατρεία: Η μαζική χρήση ψυχοφαρμάκων από το 1956 έδινε στους γιατρούς της εποχής την ψευδαίσθηση ότι τα ψυχιατρεία σύντομα θα μπορούσαν να μοιάζουν επιτέλους με πραγματικά νοσοκομεία. Αλλά για να γίνει αυτό θα έπρεπε πρώτα να απομακρυνθεί ο μεγαλύτερος αριθμός χρόνιων ασθενών, οι οποίοι -σύμφωνα με τις επικρατούσες απόψεις της εποχής- δεν είχαν πλέον καμία δυνατότητα θεραπείας ή έστω βελτίωσης. Τελικά αποφασίσθηκε να απομακρυνθούν "μόνο" οι μη-επιδεχόμενοι θεραπείας έγκλειστοι που δεν είχαν οικογένεια ή που είχαν πάψει εδώ και καιρό να δέχονται επισκέψεις οικείων και συγγενών. Ήταν "οι αζήτητοι", αυτοί που είχαν εγκαταλειφθεί από τις οικογένειες τους (σύμφωνα με την επαναλαμβανόμενη αφήγηση), αφού όμως πρώτα είχαν ήδη εγκαταλειφθεί από την ίδια την ιατρική χαρακτηριζόμενοι αθεράπευτοι· "ανίατοι".

    Η επιλογή της Λέρου δεν ήταν τυχαία. Μετά την ένωση της Δωδεκανήσου με την Ελλάδα το 1948 υπήρχαν στο νησί οι άδειοι ιταλικοί στρατώνες στα Λέπιδα και στο Λακκί. Στα Λέπιδα από το 1949 είχαν εγκατασταθεί "τα παιδιά της Φρειδερίκης": 1.500  παιδιά ανταρτών και προσκείμενων που μεταφέρθηκαν εκεί για "παιδοφύλαξη", στις επί τούτω δημιουργηθείσες "Βασιλικές Τεχνικές Σχολές Λέρου", με το πρόσχημα της εκμάθησης μιας τέχνης και με απώτερο στόχο την ηθική και "εθνική τους διαπαιδαγώγηση" (με εθνικόφρονες φυσικά παιδαγωγικές μεθόδους που περιελάμβαναν ξυλοδαρμούς, ταπεινώσεις, εξευτελισμούς και άλλα χειρότερα).[3]

    Να σημειώσουμε ότι πριν την επιλογή της Λέρου ως τόπος εξορίας των ψυχασθενών προτάθηκε και δύο άλλα νησιά, η Μακρόνησος[4] και η Σπιναλόγκα, το Λεπροκομείο της οποίας είχε κλείσει οριστικά την ίδια χρονιά, το 1957[5] -μια επιλογή που αν γινόταν θα επαναλάμβανε με καθυστέρηση μερικών αιώνων την ίδια κίνηση που έγινε στην Δύση μετά το τέλος των σταυροφοριών (και περιέγραψε ο Μισέλ Φουκώ στην "Ιστορία της τρέλλας"[6]), όταν στα πολυάριθμα άδεια λεπροκομεία μαντρώθηκαν οι απόκληροι και οι τρελλοί.

Alex Majoli, "Leros", 1994

Τρεις ταινίες για το "ψυχιατρικό άσυλο" της Λέρου: "Οι αζήτητοι"• "Το νησί των απόβλητων"• "Η ελευθερία είναι θεραπευτική"

    Από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 (μετά την πτώση της χουντικής δικτατορίας) πλήθυναν τα δημοσιεύματα στον ελληνικό τύπο και οι καταγγελίες νέων ψυχιάτρων που απαιτούσαν το κλείσιμο ή τον άμεσο εκσυγχρονισμό και εξανθρωπισμό του "κολαστηρίου της Λέρου", του ψυχιατρικού ασύλου της Λέρου, στο οποίο διαβιούσαν στοιβαγμένοι κάτω από άθλιες συνθήκες, συνθήκες πραγματικού στρατοπέδου συγκέντρωσης, πάνω από 2.000 ψυχασθενείς. (Για περισσότερα βλέπε: "Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου. Μια αναδρομή στην ιστορία, 1957-1990")

    Μέσα σ' αυτό το κλίμα παρουσιάστηκε το 1982 η ταινία "Οι αζήτητοι" του Κωστή Ζώη, το πρώτο ντοκιμαντέρ που γυρίστηκε για τη "Λέρο" συμβάλλοντας στην ευρύτερη γνωστοποίηση του θέματος.

    Τα επόμενα χρόνια έγιναν κάποιες μεταρρυθμιστικές προσπάθειες στο νησί, αλλά η κατάσταση -λόγω της βραδύτητας και της απροθυμίας του ελληνικού κράτους αλλά και της εχθρικής στάσης της κατεστημένης ελληνικής ψυχιατρικής σε οποιαδήποτε μεταρρύθμιση- παρέμενε η ίδια ή και χειρότερη. Επιχειρήθηκε τότε μια προσπάθεια διεθνοποίησης του προβλήματος, η οποία σύντομα απέδωσε καρπούς. Στο πλαίσιο αυτό προβλήθηκε στις αρχές του 1990 στην βρετανική τηλεόραση το ντοκιμαντέρ "Το νησί των αποβλήτων" της Τζέιν Γκάμπριελ (Jane Gabriel), το οποίο μαζί με τα άρθρα που δημοσιεύτηκαν σε βρετανικές, ιταλικές και γερμανικές εφημερίδες προκάλεσαν τη διεθνή κατακραυγή και την επίσπευση των επιχορηγούμενων από την Ευρωπαϊκή Ένωση μεταρρυθμιστικών προγραμμάτων.

    Τέλος, η ταινία του Ανδρέα Λουκάκου "Η ελευθερία είναι θεραπευτική", γυρισμένη το 2003, δείχνει τα πρώτα θετικά αποτελέσματα της αποϊδρυματοποίησης που αποδεικνύουν ότι μια άλλη αντιμετώπιση της τρέλλας είναι πάντα εφικτή και ότι οι χαρακτηρισμένοι ως "ανίατοι" πρώην έγκλειστοι μπορούν να ξαναζήσουν μέσα στην κοινωνία, όταν αυτή αρχίζει να τους αποδέχεται.

"Επείγοντα" και "12 Ημέρες". Δύο ταινίες-ντοκιμαντέρ του Raymond Depardon για τη σύγχρονη ψυχιατρική πραγματικότητα

    Το 1979, ο Γάλλος φωτογράφος και σκηνοθέτης Ρεμόν Ντεπαρντόν (Raymond Depardon) προσκλήθηκε από τον Φράνκο Μπαζάλια (Franco Basaglia), την ηγετική μορφή της εναλλακτικής ιταλικής ψυχιατρικής, για να φωτογραφήσει τα παραδοσιακά άσυλα της Ιταλίας πριν ξεκινήσει η μεταρρύθμιση που προέβλεπε το σταδιακό τους κλείσιμο. (Βλέπε: "Raymond Depardon. Φωτογραφίζοντας τα ψυχιατρικά άσυλα της Ιταλίας") Όπως ομολογεί ο ίδιος η εμπειρία αυτή τον επηρέασε βαθιά, και αρκετά χρόνια αργότερα αισθάνθηκε την ανάγκη να στρέψει ξανά την προσοχή και τη ματιά του στην τρέλα και την ψυχιατρική.

    Τα ντοκιμαντέρ του "Επείγοντα" (Urgences, 1988) και "12 ημέρες" (12 jours, 2017) παρουσιάζουν ανθρώπους με "διαταραγμένες" ή ασυνήθιστες συμπεριφορές, κάποιους σε βαθιά κρίση που σίγουρα χρειάζονται βοήθεια και προστασία για να ξεπεράσουν τη δύσκολη και επώδυνη κατάσταση που βιώνουν, αλλά αναδεικνύουν επίσης τον αυταρχισμό και τη βία της καθημερινής ψυχιατρικής πρακτικής – τη βία που παραμένει διαχρονικά παρούσα παρά τις μεταρρυθμίσεις και τον εκσυγχρονισμό των ψυχιατρικών ιδρυμάτων, τις καλές προθέσεις πολλών λειτουργών της ψυχικής υγείας και την ψήφιση νόμων για την προστασία –υποτίθεται- των δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων.

Raymond Depardon: "Manicomio" (1979). Φωτογραφίζοντας τα ψυχιατρικά άσυλα της Ιταλίας

R. Depardon: San Clemente, 1979

      Το 1978 ψηφίστηκε στην Ιταλία ο περίφημος "Νόμος 180" που προέβλεπε το κλείσιμο όλων των ψυχιατρείων και τη δημιουργία εναλλακτικών δομών μέσα στην κοινότητα. Ο εμπνευστής του νόμου και διευθυντής του ψυχιατρείου της Τεργέστης Φράνκο Μπαζάλια (Franco Basaglia), η ηγετική μορφή της "Δημοκρατικής Ψυχιατρικής" (της ιταλικής εκδοχής του αντιψυχιατρικού κινήματος), προσκάλεσε τότε τον Γάλλο "ανθρωπιστή" φωτογράφο και σκηνοθέτη Ρεμόν Ντεπαρντόν (Raymond Depardon) να αποθανατίσει τη μουντή καθημερινότητα των "φρενοκομείων" πριν ξεκινήσει το οριστικό τους κλείσιμο και ξεχαστεί από τους ανθρώπους η φρίκη της ασυλιακής πραγματικότητας.

    Με τη βοήθεια του Μπαζάλια, ο Νπεπαρντόν επισκέφθηκε τα άσυλα της Τεργέστης, της Βενετίας, της Νάπολης, του Αρέτσο και του Τορίνο. Προϊόν της περιοδείας του υπήρξε μια σειρά λιτών ασπρόμαυρων φωτογραφιών ("Manicomio: Selected Madness [1]) που απεικονίζουν και αναδεικνύουν την καθημερινή βία και τη μιζέρια των ψυχιατρείων, την αργόσυρτη μονοτονία, την απομόνωση και τη μοναξιά, αλλά και τρυφερές ανθρώπινες στιγμές, σκιρτήματα ζωής που -παρόλα αυτά- δεν έπαψαν ποτέ να υπάρχουν. (Album)

Raymond Depardon: Trieste, 1979

    Τρία χρόνια αργότερα ο Ντεπαρντόν επέστρεψε στην Ιταλία για να γυρίσει αυτήν τη φορά ένα ντοκιμαντέρ -φόρο τιμής στον Φράνκο Μπαζάλια που είχε εν τω μεταξύ πεθάνει (1980). Εγκαταστάθηκε στη Βενετία και για μερικούς μήνες παρακολούθησε την καθημερινή ζωή των ασθενών του ψυχιατρείου του Σαν Κλεμέντε (San Clemente), ενός από τα ψυχιατρεία της πόλης που από το 1880 στεγαζόταν στους χώρους ενός παλιού μοναστηριού πάνω στο ομώνυμο νησάκι. Η ταινία ("San Clemente") βγήκε στις αίθουσες του 1982. [2]


Απόσπασμα από την ταινία San Clemente (χωρίς υπότιτλους)

• • • • •

    Ο Ντεπαρντόν ασχολήθηκε και τα επόμενα χρόνια με τα προβλήματα της ψυχιατρικής γυρίζοντας τις ταινίες "Επείγοντα" (1988) και "12 ημέρες" (2017).

Χρήστος Μπελόπουλος     

"Σοσιαλιστική Κοινότητα Ασθενών" της Χαϊδελβέργης (SPK)· το πιο ριζοσπαστικό "αντι-ψυχιατρικό" εγχείρημα ψυχικά πασχόντων στην δεκαετία του 1970

«Η αρρώστια είναι ένα πολιτικό γεγονός / είναι η έκφραση
της καταστροφικής για τη ζωή βίας τού κεφαλαίου.
Η επανάσταση είναι η θεραπεία.»
 
(Αποσπάσματα από κείμενα του SPK) [1] & [2]

• Η σύντομη ιστορία του SPK - οι απαρχές
• Τρόπος οργάνωσης της κοινότητας των ασθενών - ομάδες αλληλοβοήθειας, μελέτης και πολιτικού προβληματισμού
• Οι συλλήψεις και η καταστολή
• Η σύνοψη των θέσεων του SPK για την ψυχική και σωματική αρρώστια από τον Ζαν Πωλ Σαρτρ
• SPK και Φράξια Κόκκινος Στρατός


   Στις αρχές του 1970 ο Γερμανός πανεπιστημιακός ψυχίατρος Βόλφγκανγκ Χούμπερ (Wolfgang Huber) ίδρυσε μαζί με ασθενείς της Ψυχιατρικής Κλινικής του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης την "Σοσιαλιστική Κοινότητα Ασθενών" (Sozialistisches Patientenkollektiv -SPK), μια ριζοσπαστική αντικαπιταλιστική αντι-ιεραρχική οργάνωση "που φιλοδοξούσε να μεταβάλλει τους ψυχικά πάσχοντες σε συνειδητούς επαναστάτες".

   Αν και ο Χούμπερ διατήρησε έναν πρωταγωνιστικό ρόλο και τα επόμενα χρόνια, το SPK γρήγορα απέκτησε τον χαρακτήρα μιας πλήρως αυτο-οργανωμένης κοινότητας, της πρώτης κοινότητας ψυχικά πασχόντων που θέλησε να αμφισβητήσει εμπράκτως και δυναμικά όχι μόνον την θεσμική ψυχιατρική αλλά και τον κυριαρχικό ρόλο των (πανταχού παρόντων) επαγγελματιών της ψυχικής υγείας. Στόχος του SPK ήταν να καταργηθεί άμεσα η ιεραρχική σχέση γιατρού-ασθενούς, και να τεθούν οι θεσμοί περίθαλψης, νοσηλείας, ιατρικής εκπαίδευσης και έρευνας κάτω από τον έλεγχο των ασθενών: "Να πάψουν οι ασθενείς να χρησιμοποιούνται ως πειραματόζωα για τις σταδιοδρομίες των γιατρών και τα κερδοφόρα συμφέροντα των ερευνητών", και να καταστούν ικανοί να αντιμετωπίσουν τις νοσογόνες συνθήκες εκμετάλλευσης τους "διαμορφώνοντας [μέσα από τη συλλογική πολιτική δουλειά, τη συνεργασία και την αλληλεγγύη] μια προλεταριακή συνείδηση, προϋπόθεση και όργανο της σταδιακής θεραπείας σε μαζική κλίμακα".


Η σύντομη ιστορία του SPK - οι απαρχές


   Οι βάσεις για τη δημιουργία του SPK τέθηκαν προς το τέλος της δεκαετίας του 1960, όταν ο Βόλφγκανγκ Χούμπερ συνέστησε αρχικά μέσα στην πανεπιστημιακή ψυχιατρική κλινική της Χαϊδελβέργης ομάδες συζήτησης και πολιτικού προβληματισμού, ώστε να μπορέσουν σταδιακά οι ασθενείς να συνειδητοποιήσουν την αιτιώδη σχέση καπιταλισμού και αρρώστιας και τον κατασταλτικό υπέρ του συστήματος ρόλο της ψυχιατρικής και των συγγενών της κοινωνικών επιστημών.

   Τον Φεβρουάριο του 1970, μερικές δεκάδες "ψυχασθενών" συγκάλεσαν γενική συνέλευση (που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως η ιδρυτική γενική συνέλευση της "Σοσιαλιστικής Κοινότητας Ασθενών") -γεγονός πρωτοφανές τουλάχιστον για την εποχή εκείνη- και απαίτησαν να είναι αυτοί οι ίδιοι που θα αποφασίζουν και θα ελέγχουν τον τρόπο και τα μέσα της θεραπείας τους. Ταυτόχρονα ζήτησαν την απομάκρυνση του διευθυντή της ψυχιατρικής κλινικής που ήθελε να διαλύσει τις ομάδες τους χαρακτηρίζοντάς τες "συλλογικότητες μίσους και βίας". Η αντίδραση των αρχών ήταν άμεση· "δεν μπορούσαν να ανεχθούν αρρώστους που χειραφετούνταν από την ιατρική κηδεμονία και αυτο-οργανώνονταν ": Απέλυσαν τον Χούμπερ και απαγόρευσαν στους πιο ενεργούς ακτιβιστές-ασθενείς την είσοδο στους χώρους του Πανεπιστημίου και της Ψυχιατρικής Κλινικής. Τα μέλη του SPK κατέφυγαν τότε σε απεργία πείνας καταλαμβάνοντας τα γραφεία της διοίκησης και αναγκάζοντας έτσι -με την μεσολάβηση και κάποιων φιλελεύθερων καθηγητών- τις πανεπιστημιακές αρχές να υπαναχώρησαν (υπαναχώρηση που αποδείχθηκε τακτική και προσωρινή) και να δεχθούν επαναπροσλαμβάνοντας τον Χούμπερ να παραχωρήσουν και κάποιους χώρους του Πανεπιστημίου για να συνεχίσουν τα μέλη της "Σοσιαλιστικής κοινότητας" αυτόνομα πλέον τις δραστηριότητες τους.

SPK
"Να μεταβάλλουμε
την αρρώστια σε όπλο"
   Μετά από τα γεγονότα αυτά το SPK γνώρισε μια σύντομη περίοδο άνθισης, παρά τις συνεχείς πιέσεις που υφίστατο και την απουσία στήριξής του από το φοιτητικό κίνημα της πόλης: Οι απόψεις του έγιναν γνωστές σε ένα ευρύτερο κοινό και ο αριθμός των μελών του αυξήθηκε σημαντικά. Ενάμιση χρόνο αργότερα, τον Ιούνιο του 1971, όταν διαλύθηκε βίαια με επέμβαση των δικαστικών και αστυνομικών αρχών, αριθμούσε πάνω από 500 μέλη -στη μεγάλη τους πλειοψηφία ασθενείς που αρνιόταν να υποστούν τις "θεραπείες" της θεσμικής ψυχιατρικής ή δεν είχαν τα οικονομικά μέσα να πληρώσουν κάποιο ιδιώτη ψυχίατρο ή ψυχοθεραπευτή.


Τρόπος οργάνωσης της κοινότητας των ασθενών- ομάδες αλληλοβοήθειας, μελέτης και πολιτικού προβληματισμού


«Η συνεργασία μεταξύ γιατρών και αρρώστων δεν προβλέπεται στα πλαίσια του
κυρίαρχου συστήματος· ακόμη περισσότερο η σχέση γιατρού αρρώστου
καθορίζεται από την απόσταση, τη διαμεσολάβηση […] Η διαμόρφωση μιας
προλεταριακής συνείδησης, σαν προϋπόθεση και όργανο μιας μαζικής
θεραπείας σε μαζική κλίμακα, δεν είναι δυνατή παρά μόνο αν ο γιατρός
εγκαταλείψει την πρόθεση του να διευθύνει, ο ίδιος προσωπικά τη
 θεραπευτική διαδικασία» [3]

Healing Voices ('Φωνές που θεραπεύουν')· μια ταινία για τους ανθρώπους που ακούνε φωνές

   "Φωνές που θεραπεύουν", "Φωνές θεραπείας" (Healing Voices, 2016)

είναι ένα σύγχρονο ντοκιμαντέρ για τους εναλλακτικούς τρόπους αντιμετώπισης των "φωνών" και της "ψύχωσης" που γύρισε ο ανεξάρτητος κινηματογραφιστής Πάτρικ Μόινιχαν (Patrick J. Moynihan) με συμπαραγωγό τον Όρυξ Κόεν (Oryx Cohen), ακτιβιστή του αμερικανικού κινήματος των επιζώντων της ψυχιατρικής και συνιδρυτή, μαζί με τον Γουίλ Χωλ (Will Hall), της οργάνωσης Freedom Center -συγγενικής οργάνωσης με το Παγκόσμιο Δίκτυο αυτών που ακούνε φωνές.

Από το τρέιλερ της ταινίας Healing Voices

   Με κεντρικό ερώτημα "για τι ακριβώς πράγμα μιλάμε όταν μιλάμε για ψυχική ασθένεια"[1], η ταινία παρουσιάζει ιστορίες και αφηγήσεις "ανθρώπων που ακούνε φωνές" -ανθρώπων που η κυρίαρχη ψυχιατρική είχε χαρακτηρίσει ως "ψυχωτικούς", "σχιζοφρενείς" ή "διπολικούς"- και οι οποίοι κατόρθωσαν παίρνοντας τη ζωή τους στα χέρια τους, διαφεύγοντας από τον πνιγερό εναγκαλισμό της ψυχιατρικής και προσφεύγοντας σε αποτελεσματικές εναλλακτικές μορφές αντιμετώπισης των ακραίων επώδυνων εμπειριών τους, να ελέγξουν τις "φωνές" τους ή τις "οπτασίες" τους (τις ψευδαισθήσεις της ψυχιατρικής νοσολογίας), να τις ξεπεράσουν ή να συμβιώνουν πλέον αρμονικά μαζί τους, να "επιστρέψουν" δηλαδή σε μια ικανοποιητική φυσιολογική οικογενειακή και επαγγελματική ζωή.

   Κύρια πρόσωπα της ταινίας είναι ο Όρυξ (ο συμπαραγωγός του ντοκιμαντέρ), η Τζεν και ο Νταν (όλοι τους πρώην χρήστες της ψυχιατρικής με μακρύ ψυχιατρικό ιστορικό), τη ζωή των οποίων παρακολουθεί η ταινία για πέντε χρόνια, από το 2010 έως το 2015, δείχνοντας έτσι σε όλους τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν ανάλογα προβλήματα ότι οι ασυνήθιστες ή ακραίες συνειδησιακές καταστάσεις που βιώνουν μπορούν να αντιμετωπισθούν αποτελεσματικά χωρίς να είναι αναγκαία η προσφυγή σε ψυχοφάρμακα και νοσηλείες.

   Ταυτόχρονα, η ταινία προσκαλεί κοινό και ειδικούς να αμφισβητήσουν το βιο-ιατρικό μοντέλο της τρέλας, να απαλλαγούν από τις προκαταλήψεις και τα κοινωνικά στερεότυπα για την τρέλα και την "ψυχική ασθένεια" και να ακούσουν χωρίς φόβο ή διάθεση καταστολής τον λόγο των πασχόντων, τον λόγο των "ανθρώπων που βιώνουν ασυνήθιστες συνειδησιακές καταστάσεις".
• • • • •

Depakine: το αντιεπιληπτικό φάρμακο που ενοχοποιείται για τη γέννηση χιλιάδων παιδιών με συγγενείς δυσπλασίες (τερατομορφίες) και σοβαρές νευροαναπτυξιακές διαταραχές

    Το depakine (δραστική ουσία: βαλπροϊκό οξύ) είναι ένα ισχυρό αντιεπιληπτικό φάρμακο που έχει την ικανότητα να μετριάζει αποτελεσματικά την ένταση και την συχνότητα εμφάνισης των επιληπτικών κρίσεων. Πρωτοκυκλοφόρησε το 1967 από τον γαλλικό φαρμακευτικό κολοσσό Sanofi και διατίθεται σήμερα (με διάφορες εμπορικές ονομασίες) σε πάνω από εκατό χώρες.[1] Συνταγογραφείται επίσης ως σταθεροποιητής του συναισθήματος στη διπολική διαταραχή (μανιοκατάθλιψη) και σε ορισμένες περιπτώσεις ημικρανίας.

   Αλλά, αυτό το αποδεδειγμένα χρήσιμο για τους επιληπτικούς ασθενείς φάρμακο είναι ταυτόχρονα μια ισχυρή τοξική ουσία για τη ζωή του εμβρύου: Το 10-11% των παιδιών που κατά τη διάρκεια της ενδομητρίου ζωής τους θα εκτεθούν στο βαλπροϊκό (depakine) θα γεννηθούν με συγγενείς δυσπλασίες (τερατομορφίες) και το 30-40% θα εμφανίσουν σοβαρές διαταραχές της ανάπτυξης (διαταραχές αυτιστικού φάσματος, νοητική υστέρηση, μαθησιακές δυσκολίες, ψυχοκινητικές διαταραχές και διαταραχές συμπεριφοράς).

Στη Γαλλία η εταιρεία Sanofi
ειναι υποχρεωμένη να αναγράφει
στη συσκευασία την ένδειξη
Depakine + εγκυμοσύνη
= Κίνδυνος
    Τα ευρήματα αυτά υιοθέτησε το 2014 ο Γαλλικός Οργανισμός Φαρμάκου (ANSM) -μετά από αρκετά χρόνια δισταγμών και διαβουλεύσεων και κατόπιν των πιέσεων που άσκησε η γαλλική ένωση θυμάτων του depakine- και εξέδωσε προειδοποίηση σύμφωνα με την οποία "το βαλπροϊκό δεν θα έπρεπε [πλέον] να συνταγογραφείται σε κορίτσια, έφηβες, γυναίκες σε αναπαραγωγική ηλικία ή σε έγκυες εκτός αν οι άλλες θεραπευτικές αγωγές είναι μη αποτελεσματικές ή μη ανεκτές".[2] Με την κάπως μεσοβέζικη αυτή ρητορική ο οργανισμός θέλησε να αποφύγει την πλήρη απαγόρευση του φαρμάκου κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης μεταθέτοντας οποιαδήποτε μελλοντική (αστική) ευθύνη αποκλειστικά και μόνο στους γιατρούς-συνταγογράφους και στους ασθενείς τους.

   Από την επόμενη χρονιά πάντως, η εταιρεία Sanofi υποχρεώθηκε να ενσωματώσει όλες τις παραπάνω πληροφορίες και προειδοποιήσεις στο γαλλικό φυλλάδιο οδηγιών χρήσης του φαρμάκου και επιπλέον να τυπώσει με εμφανή έντονα γράμματα σε κάθε κουτί συσκευασίας την ένδειξη: Depakine + Εγκυμοσύνη = Κίνδυνος! 
 (Ένδειξη που, τουλάχιστον μέχρι σήμερα, η εταιρεία Sanofi και ο Ελληνικός Οργανισμός Φαρμάκου δεν θεώρησαν σκόπιμο να αναγράφεται και στα κουτιά του ντεπακίν που κυκλοφορούν στην Ελλάδα.)
 • • •

Αντιψυχιατρική και εναλλακτική ψυχιατρική στην Ελλάδα τα χρόνια της μεταπολίτευσης

(Από την αντιψυχιατρική και την "εναλλακτική" ψυχιατρική στον νεοϊδρυματισμό της "ψυχιατρικής μεταρρύθμισης")


    "Αντιψυχιατρική" ονομάσθηκε ένα κίνημα έμπρακτης και ριζοσπαστικής αμφισβήτησης των θεωριών και των θεραπευτικών τεχνικών της θεσμικής και της ακαδημαϊκής ψυχιατρικής το οποίο εμφανίσθηκε στα χρόνια του 1960 και 1970 στις δυτικές κοινωνίες ‒ ιδιαίτερα στην Ιταλία και τη Βρετανία ‒ παίρνοντας διάφορες μορφές ανάλογα με τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν σε κάθε χώρα.

"Η βιομηχανία της τρέλας"
Thomas Szasz, έκδ. 1983
    Η αντιψυχιατρική δεν στόχευε μόνον στην κατάργηση του παραδοσιακού ψυχιατρικού ασύλου ("αυτού του βάρβαρου θεσμού βίας και αλλοτρίωσης") και στην αντικατάστασή του με μη-ιεραρχικές θεραπευτικές κοινότητες ή με μικρές εξωνοσοκομειακές ("ενδιάμεσες") δομές ενσωματωμένες στην κοινότητα και τον τόπο κατοικίας του πάσχοντος: Αμφισβητούσε την ίδια την έννοια της ψυχικής ασθένειας. (Ρόναλντ Λαινγκ: Τι είναι η αντιψυχιατρική) Απέρριπτε τη βιολογική ή την ψυχολογική αιτιολογία της ψυχικής οδύνης και θεωρούσε ότι η τρέλλα ήταν το αποτέλεσμα των συνυφασμένων με το καπιταλιστικό σύστημα αλλοτριωτικών συνθηκών διαβίωσης, αντίθετων και ξένων με τις "ριζικές ανάγκες"[1] των ανθρώπων. "Δεν υπάρχουν προσωπικά προβλήματα", έλεγε ο Ντέιβιντ Κούπερ, "όλα τα προβλήματα είναι πολιτικά".[2] Η ψυχιατρική, η ψυχολογία ή ακόμη και η ψυχανάλυση[3] θεωρήθηκαν "αστυνομικοί" μηχανισμοί, μηχανισμοί ελέγχου και καταστολής στην υπηρεσία της κυρίαρχης τάξης και ενάντια σε όσους δεν άντεχαν ή αρνιόνταν να υποταχθούν στους επιβαλλόμενους κανόνες. (Για περισσότερα: "Σύντομη παρουσίαση του αντιψυχιατρικού κινήματος" )
 • • • • •

    Ο απόηχος των αντιψυχιατρικών ιδεών στην Ελλάδα


    Στην Ελλάδα οι αντιψυχιατρικές ιδέες άρχισαν να γίνονται ευρύτερα γνωστές μέσα στο έντονα πολιτικοποιημένο κλίμα που ακολούθησε την πτώση της χουντικής δικτατορίας το 1974, παράλληλα με την εμφάνιση των "νέων κοινωνικών κινημάτων" (κινήματα για τα δικαιώματα των γυναικών, των ομοφυλοφίλων, των φυλακισμένων) και σε αλληλοεπίδραση με αυτά. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας μεταφράσθηκαν και εκδόθηκαν τα σημαντικότερα βιβλία του Ρόναλντ Λαινγκ [4] και του Ντέιβιντ Κούπερ [5], αλλά και βιβλία του Τόμας Σαζ [6] και του Τζιοβάνι Τζέρβις[7]. Ο εκδοτικός πυρετός συνεχίσθηκε και την επόμενη δεκαετία, με τα βιβλία των Βρετανών αντιψυχιάτρων -και "γκουρού" της χίππικης γενιάς και της αντικουλτούρας- να κρατούν την πρωτοκαθεδρία,[8] ενώ το καλοκαίρι του 1985 επισκέφθηκε την Ελλάδα και ο ίδιος ο Ρόναλντ Λαινγκ για να "διδάξει" σε σεμινάρια που είχε οργανώσει στη Χίο το Ιωνικό Κέντρο.

"Η Τρέλα"
τεύχος 2, 1980
    Κατά την ίδια περίοδο άρθρα για την αντιψυχιατρική εμφανίζονταν συχνά σε αριστερά, αντιεξουσιαστικά και αντεργκράουντ περιοδικά και φυλλάδια, όπως το "Ιδεοδρόμιο" και ο "Ιανός" που το 1981 και 1982 αντίστοιχα αφιέρωσαν από ένα τεύχος τους αποκλειστικά και μόνο στην αντιψυχιατρική.[9] Παράλληλα δημοσιεύονταν, ήδη από το 1975[10], στον ημερήσιο και περιοδικό τύπο (συχνά κάτω από τίτλους εντυπωσιασμού, όπως συνηθίζει η ελληνική δημοσιογραφία) ρεπορτάζ για τις ομαδικές μεταγωγές-εκτοπίσεις ψυχασθενών με πολεμικά οχηματαγωγά στο κατ' ευφημισμόν "Θεραπευτήριο" Λέρου,[11] και για τις άθλιες και απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης των εγκλείστων στα δημόσια ψυχιατρεία της χώρας και δη στο "Δαφνί". Συνθήκες που δεν διέφεραν σε τίποτα από αυτές που περιέγραφε με ωμό ρεαλισμό σαράντα χρόνια πρωτύτερα, τη δεκαετία του 1930, ο περιθωριακός κομμουνιστής συγγραφέας Γιώργης Ζάρκος, "επωφελούμενος" από τον αυθαίρετο καταχρηστικό δίμηνο εγκλεισμό του στο δημόσιο ψυχιατρείο της Αθήνας. ( "Γιώργης Ζάρκος: Ζωντανά πτώματα. Η καθημερινή ζωή στο ψυχιατρικό άσυλο" )