Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ιστορία-της-τρέλας/ιστορία-της-ψυχιατρικής. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ιστορία-της-τρέλας/ιστορία-της-ψυχιατρικής. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Θεραπείες της τρέλας: H "xλωροφόρμιση" των τρελών στα άσυλα του 19ου αιώνα

 Από την τρίτη δεκαετία του 19ου αιώνα (και λίγα χρόνια μετά τη δημοσιοποίηση της υπόθεσης Νόρρις, ενός έγκλειστου στο διαβόητο φρενοκομείο Μπέτλαμ του Λονδίνου, ο οποίος είχε εγκαταλειφθεί για δώδεκα συνεχή χρόνια αλυσοδεμένος στο κρεβάτι του κελιού του), ξεκίνησε από φιλάνθρωπους μεταρρυθμιστές ψυχιάτρους δειλά, πρώτα στο ψυχιατρικό άσυλο του Λίνκολν (Lincoln Lunatic Asylum) και αργότερα σε άλλα ψυχιατρικά άσυλα της Μεγάλης Βρετανίας, το κίνημα του μη-περιορισμού (no restraint), ένα κίνημα που ευαγγελιζόταν την πλήρη κατάργηση των βάναυσων σωματικών περιορισμών.[1] 

    Ωστόσο, όπως θα έλεγε και ο Τόμας Σαζ (Thomas Szasz), δεν μπορεί να υπάρξει θεσμική ψυχιατρική χωρίς καταστολή και βία. Η χρήση των αλυσίδων και των βίαιων πρακτικών μπορεί να περιορίστηκε σε κάποια άσυλα για να αντικατασταθεί όμως από άλλα, πιο "φιλάνθρωπα", περιοριστικά μέσα (όπως οι ζουρλομανδύες). Μέσα στο πλαίσιο αυτό κάποιοι σκέφθηκαν ακόμη και τα… αναισθητικά, όπως ο αιθέρας και το χλωροφόρμιο.. 

"Παράξενη μέθοδος διαχείρισης ενός τρελού
Ένας μανιακός χλωροφορμισμένος"

    Τη "χλωροφόρμιση" ενός εγκλείστου σ' ένα ιδιωτικό άσυλο της Σκωτίας περιέγραφε με λεπτομέρειες ένα άρθρο στη δημοφιλή εικονογραφημένη εβδομαδιαία εφημερίδα του Λονδίνου The Days' Doings τον Νοέμβριο του 1870. Ο έγκλειστος, μας πληροφορεί το άρθρο, έπασχε από "θρησκευτική μανία" και αρνιόταν να αφήσει τους φύλακες και τους γιατρούς να εισέλθουν στο κελί του πετώντας τους ότι έβρισκε μπροστά του. Μια και δεν έπαιρνε από λόγια, ένας γιατρός-χλωροφορμιστής τον ψέκασε με χλωροφόρμιο, σκηνή που αναπαριστά η γκραβούρα που εικονογραφούσε το άρθρο, και σύντομα ο έγκλειστος με αυτήν την "εκπληκτική καινοτόμο θεραπεία… ηρέμησε σαν αρνάκι".[2]  

"Titicut Follies" - η βία της ασυλιακής ψυχιατρικής. Το απαγορευμένο ντοκιμαντέρ του Frederick Wiseman

«Η απανθρωποποίηση του εγκλείστου δεν είναι το τελικό αποτέλεσμα της πάθησής του, αλλά αποτέλεσμα της ίδιας της βίας του ψυχιατρικού ασύλου, του οποίου οι ταπεινώσεις, οι καταχρήσεις και οι εξαναγκασμοί μάς παραπέμπουν στη βία, τις καταχρήσεις και τις ταπεινώσεις πάνω στις οποίες είναι θεμελιωμένο το κοινωνικό μας σύστημα.»
(Franco Basaglia, "Το ίδρυμα υπό άρνηση" /  'L'istituzione negata')

Titicut Follies

 Το ντοκιμαντέρ Titicut Follies του Φρέντερικ Γουάιζμαν[1], το πρώτο μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ που απεκάλυψε την αθλιότητα και τη φρίκη που επικρατούσε σε πολλά φρενοκομεία της Ευρώπης και της Αμερικής μέχρι σχεδόν το τέλος του περασμένου αιώνα, γυρίστηκε το 1966 στο Κρατικό Νοσοκομείο του Μπριτζγουότερ, ένα ίδρυμα της Μασσαχουσέτης για άρρενες καταδίκους με ψυχιατρικά προβλήματα (Bridgewater State Hospital for the Criminally Insane).

      Το 1967 προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Νέας Υόρκης προκαλώντας αίσθηση. Λίγο καιρό μετά δικαστήριο της Μασσαχουσέτης απαγόρεψε τη δημόσια προβολή του (διατάσσοντας μάλιστα αρχικά και την κατάσχεση και καταστροφή όλων των αντιγράφων) με το πρόσχημα ότι παραβίαζε το ιατρικό απόρρητο και το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα των εγκλείστων. Όπως όμως υποστήριξε ο Γουάιζμαν, στην πραγματικότητα η απαγόρευση επιβλήθηκε, επειδή ακριβώς έφερνε στο φως τις βίαιες, αντιθεραπευτικές και απανθρωποιητικές πρακτικές της ασυλιακής ψυχιατρικής και έδινε την ευκαιρία στο ευρύ κοινό να δει και να αντιληφθεί για πρώτη φορά τι συνέβαινε πίσω από τους τοίχους ενός ψυχιατρείου [2] Η δημόσια προβολή του, σε μια εποχή που εξαπλωνόταν τα κοινωνικά αντιαυταρχικά κινήματα, θα μπορούσε να δώσει πρόσθετα επιχειρήματα σε όσους ζητούσαν την άμεση κατάργηση των ψυχιατρικών ασύλων και κατάγγελναν από τις αρχές της δεκαετίας του 1960 την ψυχιατρική ως μηχανισμό ελέγχου και καταστολής υπό τον μανδύα της επιστήμης (βλέπε: "Σύντομη παρουσίαση του αντιψυχιατρικού κινήματος"). Η απαγόρευση διήρκεσε μέχρι το 1991.[3] 

Jonathan Metzl: "Η ψύχωση της διαμαρτυρίας" ('The protest psychosis') • Μια ιστορία κοινωνικού ελέγχου

   Πως και γιατί η σχιζοφρένεια θεωρήθηκε στις Η.Π.Α. ψυχική ασθένεια των "νέγρων" την εποχή που άρχισε να εξαπλώνεται 
το Κινήμα για τα Πολιτικά Δικαιώματα

------

Ή πως οι ιστορικοί και πολιτικοί παράγοντες καθορίζουν τις κυρίαρχες τάσεις της ψυχιατρικής διάγνωσης και θεραπείας

Εικ. 1: Διαφήμιση του 1974 για το "αντιψυχωτικό" Haldol

"Η ψύχωση της διαμαρτυρίας"[1] του Τζόναθαν Μετζλ (Jonathan Metzl), ψυχίατρου και καθηγητού κοινωνιολογίας στο ιδιωτικό Πανεπιστήμιο του Βάντερμπιλτ (στην πολιτεία τουΤενεσσί), δημοσιεύτηκε το 2010 μετά από εκτεταμένη διαχρονική επισκόπηση του ιατρικού και λαϊκού αμερικανικού τύπου και πολυετή έρευνα στα αρχεία του Κρατικού Ψυχιατρείου της Ιωνίας του Μίτσιγκαν (Ionia State Hospital), μιας μικρής πόλης κοντά στο Ντιτρόιτ, που από το 1885 έως το 1977, οπότε και έκλεισε στο πλαίσιο του προγράμματος της αμερικανικής "απονοσοκομειοποίησης", υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα ψυχιατρικά άσυλα των Η.Π.Α.. 

    Στο βιβλίο του ο Μετζλ υποστηρίζει ότι η ανησυχία που προκάλεσαν από τα μέσα της δεκαετίας του 1950 οι μαχητικές διεκδικήσεις του αφροαμερικανικού κινήματος για τα πολιτικά δικαιώματα (civil rights movement) στις αμερικανικές αρχές και στο συντηρητικό κομμάτι της αμερικανικής κοινωνίας (και, προφανώς, σε πολλούς επιφανείς λευκούς Αμερικανούς ψυχιάτρους) οδήγησε την αμερικανική ψυχιατρική στον επανορισμό της "σχιζοφρένειας" και τη σύνδεσή της με τη μαύρη φυλή, την εχθρικότητα, τη βία και την εγκληματικότητα - γεγονός που είχε ως συνέπεια τον εγκλεισμό χιλιάδων Αφοαμερικανών, συμπεριλαμβανομένων πολλών ακτιβιστών, στα ψυχιατρικά άσυλα με τη διάγνωση της "παρανοειδούς σχιζοφρένειας".

Οι χοροεσπερίδες των τρελών στα ψυχιατρικά άσυλα του 19ου αιώνα - γραπτές και εικαστικές μαρτυρίες

 «Διασκεδάζουν τους τρελούς με παραστάσεις και χορούς, δεν τους αφήνουν, ωστόσο, ελεύθερους. Πάει να πει, ότι όλα αυτά είναι ανοησίες…»
(Άντον Τσέχωφ) [1]

Le bal des folles de la Mi-Carême à l'hôpital de la Salpêtrière, 1890
(Εικ. 1.)   Ζοζέ Μπελόν (José Belon)
Η χοροεσπερίδα των τρελών γυναικών την ημέρα της μεσοσαρακοστής
στο άσυλο της Σαλπετριέρης
, 1889

    Το "θεραπευτικό άσυλο" και η "ηθική θεραπεία"

  Από τα μέσα περίπου του 18ου αιώνα και κυρίως μετά τη Γαλλική Επανάσταση, με την επικράτηση των ιδεών του διαφωτισμού και την ανάπτυξη του φιλανθρωπικού κινήματος ξεκίνησε σε χώρες της Δυτικής Ευρώπης και στη Βόρεια Αμερική μια προσπάθεια εξανθρωπισμού των χώρων εγκλεισμού των "παραφρόνων" (των ασύλων-φυλακών) παράλληλα με την ιατρικοποίηση της τρέλας. Οι βάρβαρες πρακτικές (το αλυσόδεμα, οι σωματικές τιμωρίες, οι ξυλοδαρμοί, η χρόνια και συχνά εφ' όρου ζωής απομόνωση) περιορίστηκαν ή αντικαταστάθηκαν με νέες κατασταλτικές τεχνικές (π.χ.: "στροβιλιζόμενο κάθισμα", "ηρεμιστική πολυθρόνα", "σχοινιά καθήλωσης", "ζουρλομανδύες"[2]), που τώρα όμως παρουσιάζονταν όχι ως μέσα βίαιης επιβολής και τιμωρίας αλλά ως δήθεν "ιατρικές θεραπείες", επιστημονικά τεκμηριωμένες όπως θα λέγαμε σήμερα, ικανές να ηρεμήσουν εν ανάγκη τους ανήσυχους παράφρονες μέσω της επίδρασης που θα μπορούσαν (υποτίθεται) να έχουν (σύμφωνα με τις ευφάνταστες θεωρίες της εποχής) σε διάφορους φυσιολογικούς μηχανισμούς –όπως ακριβώς και οι σημερινοί ψυχίατροι δικαιολογούν την χρήση των ψυχοφαρμάκων με την αστήρικτη ψευδο-επιστημονική θεωρία της "χημικής ανισορροπίας". (βλέπε: "Ο μύθος της χημικής ίασης") 

    Παράλληλα, οι μεταρρυθμιστές "φρενίατροι" (οι ψυχίατροι των ασύλων των αρχών του 19ου αιώνος) πίστευαν ότι θα μπορούσαν να περισπάσουν τους έγκλειστους από την τρέλα τους, από τις σκέψεις και τα αρνητικά τους συναισθήματα, προσφέροντάς τους ψυχαγωγικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες (περιπάτους, γυμναστική, συλλογικά παιχνίδια, αναγνώσεις επιλεγμένων κειμένων, ζωγραφική, μουσική, θεατρικές παραστάσεις, χορούς…), αλλά και συστηματική εργασία, "συζητήσεις"[3] και συμβουλές -δραστηριότητες και πρακτικές που έγιναν γνωστές, στη Γαλλία κυρίως, με τον αμφισβητήσιμο όρο "ηθική θεραπεία" (traitement moral).[4] Αυτό το μείγμα ήπιων και καταναγκαστικών πρακτικών, "όπου συνυπήρχαν το καλό και το κακό, ο σαδισμός και η φιλανθρωπική αγγελικότητα"[5], χαρακτήριζε το "θεραπευτικό άσυλο" της ψυχιατρικής του 19ου αιώνα. Στόχος ήταν να πεισθούν οι παράφρονες, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, να συμμορφωθούν με τους κανόνες του ασύλου και της κοινωνίας, να αποδεχτούν τελικά την "αρρώστια" και το λάθος τους υποτασσόμενοι στην αυθεντία και την "αλήθεια" του γιατρού-πατέρα. 

Η εξέγερση των τρελών στο άσυλο της Bicêtre στα τέλη του 19ου αιώνα

Henri Meyer, Une révolte de fous à Bicêtre, 1890
Henri Meyer, Une révolte de fous à Bicêtre, 1890

    Στο παρισινό ψυχιατρικό άσυλο της Μπισέτρ υπήρχε από τα μέσα του 19ου αιώνα μια ειδική πτέρυγα "υψίστης ασφαλείας", όπως θα λέγαμε σήμερα, στην οποία έκλειναν υπόδικους πάσχοντες που περίμεναν να δικαστούν αλλά και τους "δυνητικά επικίνδυνους" τρελούς, τους "δύστροπους" και τους ανυπότακτους. Το τμήμα, στο οποίο επικρατούσαν άθλιες συνθήκες, μπορούσε να "φιλοξενήσει" μέχρι τριάντα κρατουμένους. Στις 25 Μαίου του 1890, ορισμένοι από αυτούς εξεγέρθηκαν, επιτέθηκαν και κακοποίησαν τους φύλακες τους. Με επέμβαση του στρατού, η εξέγερση γρήγορα έλαβε τέλος. Οι εξεγερμένοι διαχωρίστηκαν και διακομίστηκαν σε διαφορετικά άσυλα. 

Η σφαγή ιερόδουλων και "τρελών" γυναικών εγκλείστων στο άσυλο της Σαλπετριέρης τον Σεπτέμβριο του 1792

Massacre à la Salpétrière des femmes de mauvaise vie

Η σφαγή στο άσυλο της Σαλπετριέρης τον Σεπτέμβριο του 1792

Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας (BnF)

     Στο άσυλο της Σαλπετριέρης[1] υπήρχε από το 1684 ένα κτήριο-φυλακή στο οποίο εγκλείονταν οι επικίνδυνες παράφρονες (ή θεωρούμενες ως τέτοιες) μαζί με γυναίκες ελευθέρων ηθών, εκπορνευόμενες ή μοιχαλίδες. 

   Στο προαύλιο αυτού του κτηρίου κατά τη διάρκεια των "Σφαγών του Σεπτεμβρίου" του 1792 ‒ όταν ριζοσπάστες επαναστάτες των λαϊκών τάξεων, οι λεγόμενοι "αβράκωτοι" ("sans-culottes"), εισέβαλαν στις φυλακές για να σκοτώσουν τους κρατούμενους αριστοκράτες και ιερείς που σύμφωνα με φήμες σχεδίαζαν να αποδράσουν μαζικά, να ενωθούν με τους προελαύνοντες Πρώσους που είχαν εισβάλει στη Γαλλία και να επαναφέρουν τη μοναρχία[2] ‒ δολοφονήθηκαν, αφού πρώτα βιάσθηκαν κάποιες από αυτές, τριάντα πέντε από τις έγκλειστες γυναίκες, στην συντριπτική πλειοψηφία τους "παράφρονες". (Οι αβράκωτοι, ωστόσο, απελευθέρωσαν τις περισσότερες από τις κρατούμενες πόρνες.) 

Η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την ψυχιατρική. Η ετυμηγορία του "Δικαστηρίου Φουκώ"

     Το Μάιο του 1998 το Ελεύθερο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου σε συνεργασία με την "Επίθεση των Τρελών" (Irren-Offensive), μια αυτοδιαχειριζόμενη ομάδα πρώην χρηστών και "επιζησάντων της ψυχιατρικής"[1], οργάνωσαν ένα εικονικό "διεθνές δικαστήριο" ενάντια στην ψυχιατρική και τις καταναγκαστικές και απανθρωποιητικές πρακτικές της. Στο δικαστήριο δόθηκε το όνομα του Γάλλου φιλοσόφου Μισέλ Φουκώ (Michel Foucault), του οποίου το βιβλίο "Ιστορία της τρέλας στην κλασική εποχή" αποτέλεσε βιβλίο αναφοράς για τα ριζοσπαστικά αντι-ψυχιατρικά κινήματα στις δεκαετίες 1960-1970, μαζί με τα βιβλία "Ο μύθος της ψυχικής ασθένειας" του Τόμας Σας και "Άσυλα" του Ίρβινγκ Γκόφμαν[2]. 

    Βασικός "κατήγορος" κατά τη διάρκεια της "δίκης" ήταν ο Ρoν Λάιφερ (Ron Leifer), Αμερικανός ψυχίατρος και ψυχοθεραπευτής, μαθητής του Τόμας Σας. Το σώμα των "ενόρκων" απαρτιζόταν από άτομα με ψυχιατρική εμπειρία -μέλη οι περισσότεροι της "Επίθεσης των τρελών". Συμμετείχαν επίσης Ισραηλινοί και Αμερικανοί ακτιβιστές. "Πρόεδρος" των ενόρκων ήταν η Αμερικανίδα φεμινίστρια συγγραφέας Κέιτ Μίλλετ (Kate Millett), πρώην έγκλειστη και η ίδια σε ψυχιατρεία των ΗΠΑ και της Ιρλανδίας, η οποία το 1990 είχε δημοσιεύσει το πολυσέλιδο βιβλίο της "Τhe loony-bin trip" -μια περιγραφή των οδυνηρών και ταπεινωτικών ψυχιατρικών της εμπειριών και των αγώνων της ενάντια στην καταναγκαστική ψυχιατρική. 

    Ξεχωριστή θέση ανάμεσα στις καταθέσεις των θυμάτων της ψυχιατρικής είχε η μαρτυρία της Ελβίρα Μαντέι (Elvira Manthey). Το 1937, σε ηλικία έξι χρονών μεταφέρθηκε από την κοινωνική πρόνοια στο ψυχιατρείο του Μαγδεμβούργου, όπου ναζιστές ψυχίατροι μετά από μια ολιγόλεπτη εξέταση τη χαρακτήρισαν διανοητικά καθυστερημένη, επικίνδυνη και υποψήφια για "εξάλειψη". Η Ελβίρα κατόρθωσε την τελευταία στιγμή να γλυτώσει από το θάλαμο αερίων -τύχη που δεν είχε η τρίχρονη αδελφή τους, όπως και πολλά άλλα μικρά παιδιά με αναπηρίες και ψυχο-κοινωνικά προβλήματα που δολοφονήθηκαν από τους ναζί ως "άτομα που δεν άξιζε να ζουν".[3]

James (William) Norris. Ένας παράφρων Αμερικανός στο φρενοκομείο Μπέντλαμ

«...στην πραγματικότητα, η βία στην ψυχιατρική είναι πάνω απ' όλα
η βία της ίδιας της ψυχιατρικής.» (David Cooper)

 •  Τζωρτζ Κρούκσανκ (George Cruikshank), "Γουίλλιαμ Νόρρις,
ένας Αμερικανός παράφρονας", 1815. Βρετανικό Μουσείο [British Museum]
 •  Αμπρουάζ Ταρντιέ (Ambroise Tardieu), "Ανδρας δεμένος στο κρεβάτι του"
(ο Νόρρις στο Μπέντλαμ) [a], 1838.  Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας (BnF)
Έργα βασισμένα σε σχέδιο (1814) του George Arnald

     Ο Τζέιμς (ή Γουίλλιαμ) Νόρρις ήταν ένας σαραντάχρονος Αμερικανός ναυτικός που το 1800 κλείσθηκε για άγνωστο λόγο στο διαβόητο φρενοκομείο Μπέντλαμ του Λονδίνου. Δύο χρόνια αργότερα τον αλυσοδέσανε σε ένα κελί, επειδή έδειρε έναν φύλακα που τον κακομεταχειριζότανε, και τον ξεχάσανε εκεί... για δώδεκα ολόκληρα χρόνια! Έτσι αλυσοδεμένο και σε άθλια φυσική κατάσταση τον εντόπισε τον Μάιο του 1814 μια επιτροπή που ερευνούσε τις συνθήκες κράτησης και περίθαλψης των "φρενοβλαβών" στα βρετανικά άσυλα, επικεφαλής της οποίας ήταν ο μεταρρυθμιστής βουλευτής και φιλάνθρωπος Έντουαρντ Γουέικφηλντ (Edward Wakefield). Σοκαρισμένος ο Γουέικφηλντ περιέγραψε στην έκθεσή του με λεπτομέρειες το βάρβαρο τρόπο με τον οποίο ο δυστυχής Νόρρις είχε για χρόνια ακινητοποιηθεί: Το δεξί πόδι του ήταν δεμένο με μια αλυσίδα στο κρεβάτι του, τα μπράτσα του ήταν ακινητοποιημένα, σφιχτά δεμένα πάνω στον κορμό του, και από τον λαιμό του ήταν περασμένος ένας σιδερένιος κρίκος ενωμένος με μια πολύ κοντή αλυσίδα, η οποία μπορούσε να ανεβοκατεβαίνει κατά μήκος μιας σιδερένιας δοκού που ένωνε το πάτωμα με το ταβάνι. Ο Νόρρις μπορούσε να σηκωθεί και να σταθεί όρθιος πάνω στο κρεβάτι του με την πλάτη ακουμπισμένη στον τοίχο, αλλά δεν μπορούσε να απομακρυνθεί από αυτόν. Και δεν μπορούσε να πλαγιάσει παρά μόνον ανάσκελα. Ο Γουέικφηλντ κάλεσε αμέσως τον ζωγράφο Τζώρτζ Άρναλντ (George Arnald) να αποτυπώσει τη σκηνή. Το σκίτσο αντιγράφηκε και περνώντας από χέρι σε χέρι προκάλεσε αίσθηση και αγανάκτηση στην κοινή γνώμη. Σύντομα ο Νόρρις απελευθερώθηκε από τις αλυσίδες του, παρέμεινε όμως έγκλειστος στο Μπέντλαμ, όπου και πέθανε λίγες εβδομάδες αργότερα από πνευμονία ή φυματίωση.

Η καταγγελία της ψυχιατρικής στη "Νάντια" του Αντρέ Μπρετόν

"Εκεί μέσα κατασκευάζουν τους τρελούς όπως
μέσα στα αναμορφωτήρια κατασκευάζουν τους ληστές."

     • Αποσπάσματα από το βιβλίο:  Η καταγγελία της ψυχιατρικής βίας και αυθαιρεσίας
     • Σχόλια: Η πραγματική Νάντια / Οι αντιδράσεις των ψυχιάτρων / Το σουρεαλιστικό κίνημα ενάντια στην ψυχιατρική

     Η καταγγελία της ψυχιατρικής (Αποσπάσματα από το βιβλίο)

    «Εδώ και λίγους μήνες κάποιος ήρθε και μου 'πε πως η Νάντια έχει τρελαθεί. Ύστερα από κάτι μούρλιες που 'κανε, φαίνεται, στο διάδρομο του ξενοδοχείου της, χρειάστηκε να την κλείσουν στο άσυλο της Βωκλύζ. […] 

Σχέδιο της Νάντιας

    Υπάρχει τίποτα πιο επονείδιστο απ' αυτούς τους μηχανισμούς που ονομάζονται μηχανισμοί συντήρησης της κοινωνίας που για ένα ψιλόπραμα, ένα πρώτο εξωτερικό πταίσμα περί την ευπρέπειαν ή τον κοινούν νουν, ρίχνουν ένα οποιοδήποτε άτομο ανάμεσα σ' άλλα άτομα που ο συγχρωτισμός τους μ' αυτά δεν μπορεί να είναι γι' αυτά παρά μονάχα ολέθριος και πάνω απ' όλα του στερούν συστηματικά σχέσεις με όλους εκείνους που η ηθική τους συνείδηση ή ο πρακτικός τους νους είναι καλύτερα εδραιωμένος από το δικό τους; […] 

    Η ατμόσφαιρα των ψυχιατρικών ασύλων είναι τέτοια που δεν μπορεί να πάψει να ασκεί την πιο αποκαρδιωτική, την πιο καταστρεπτική επίδραση σ' αυτούς που φιλοξενούν, και προς την ίδια κατεύθυνση που τους έχει οδηγήσει η αρχική τους εξουθένωση. Αυτό, συνδυασμένο και με το γεγονός ότι κάθε αίτημα, κάθε διαμαρτυρία, κάθε κίνηση αγανάκτησης καταλήγει να σας βρουν αντικοινωνική συμπεριφορά (γιατί, όσο παράδοξο κι αν είναι, σας απαιτούν ακόμα και σ' αυτόν το χώρο να είσαστε και κοινωνικός), δεν χρησιμεύει παρά μόνο στην στοιχειοθέτηση ενός νέου συμπτώματος εναντίον σας, έχει την ιδιότητα όχι μόνο να παρεμποδίσει την ίασή σας, αν άλλωστε μπορούσε να υπάρξει, αλλά ακόμη και να μην επιτρέψει η κατάστασή σας να παραμείνει στάσιμη και να μην επιδεινωθεί με ταχύτητα. Από κει προέρχονται αυτές οι τόσο τραγικά απότομες εξελίξεις που μπορούμε να παρακολουθήσουμε μέσα στα ψυχιατρεία […]. Έχουμε κάθε λόγο να καταγγείλουμε σχετικά με τις ψυχικές ασθένειες, την μέθοδο αυτής της σχεδόν μοιραίας μεταβάσεως από την οξεία πάθηση στη χρονία. Ας αναλογισθούμε την παράδοξη και όψιμη παιδική ηλικία της ψυχιατρικής, δεν θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για θεραπεία που πραγματοποιήθηκε σε κανένα βαθμό με τέτοιες συνθήκες. […] 

    […] κατά τη γνώμη μου, όλοι οι εγκλεισμοί είναι αυθαίρετοι. Συνεχίζω να μην βλέπω γιατί θα στερούσαμε έναν άνθρωπο από την ελευθερία του. Έκλεισαν τον Sade· έκλεισαν τον Nietzsche· έκλεισαν τον Baudelaire. Η διαδικασία να έρχονται να σας αιφνιδιάζουν τη νύχτα, να σας φοράνε τον ζουρλομανδύα με το ζόρι ή με οποιοδήποτε άλλο τρόπο να σας μπαγλαρώνουν, είναι η ίδια με τη διαδικασία της αστυνομίας, που είναι να σου βάζουν ένα περίστροφο στη τσέπη. Ξέρω πως αν ήμουνα τρελός, και έγκλειστος πριν από λίγες μέρες, θα εκμεταλλευόμουνα κάποια στιγμή υφέσεως στο παραλήρημά μου για να σκοτώσω εν ψυχρώ έναν από δαύτους, κατά προτίμησιν το γιατρό, που θα μου 'πεφτε στα χέρια. Το κέρδος μου θα 'ταν να 'χω τουλάχιστον όπως οι μανιακοί [agités], μια θέση μόνος μου σ' ένα διαμέρισμα. Ίσως να μ' άφηναν ήσυχο. 

Σχέδιο της Νάντιας
("το λουλούδι των εραστών")

    Η περιφρόνηση που έχω γενικά για την ψυχιατρική, στις τελετές της και στα έργα της, είναι τέτοια ώστε ακόμη δεν τόλμησα να ψάξω να μάθω τι έγινε η Νάντια. Είπα γιατί ήμουνα τόσο απαισιόδοξος για την τύχη της, όπως και για την τύχη μερικών πλασμάτων του είδους της. Αν την είχαν θεραπεύσει σε μια ειδική ψυχιατρική κλινική μ' όλη τη φροντίδα και την επιμέλεια που δείχνουν στους πλουσίους, χωρίς να υφίσταται κανένα συγχρωτισμό που θα μπορούσε να τη βλάψει, αλλά αντίθετα αν της δυνάμωναν το ηθικό την κατάλληλη στιγμή με φιλικές παρουσίες, αν ικανοποιούσαν όσο περισσότερο μπορούσαν τα κέφια της, την οδηγούσαν ανεπαίσθητα σε μια παραδεκτή αντίληψη της πραγματικότητας, πράγμα που θα απαιτούσε να μην την πιέσουν σε τίποτα και να λάβουν τον κόπο να την κάνουν να αναχθεί μόνη της στη δημιουργία της ταραχής της […]. Αλλά η Νάντια ήταν φτωχή, πράγμα που στην εποχή που ζούμε αρκεί για να την καταδικάσουν, μόλις της έρθει να μην είναι απόλυτα προσαρμοσμένη με τον ηλίθιο κώδικα της κοινής λογικής και των χρηστών ηθών. Ακόμη ήταν μόνη: "Μερικές φορές, είναι φοβερό να είσαι μόνος σ' αυτό το σημείο. Είστε οι μοναδικοί μου φίλοι", έλεγε στη γυναίκα μου την τελευταία φορά…» 

(Αποσπάσματα από τη "Νάντια" του Αντρέ Μπρετόν σε μετάφραση Στέφανου Κουμανούδη[1])
• • • • •

    Η "πραγματική" Νάντια

    Ο Αντρέ Μπρετόν συνάντησε τη Νάντια, όπως η ίδια του συστήθηκε "επειδή Νάντια στα ρώσικα είναι η αρχή της λέξης ελπίδα και επειδή δεν είναι παρά μόνο η αρχή της", τυχαία σε έναν δρόμο του Παρισιού τον Οκτώβριο του 1926. 

Σχέδιο της Νάντιας
("ποια είναι;")
    Η Νάντια, το πραγματικό όνομα της οποίας ήταν Léona D., ήταν τότε 24 χρονών, μια γυναίκα ευαίσθητη, μοναχική και με ασταθή ψυχική ισορροπία που ζούσε φτωχικά μένοντας σε φθηνά ξενοδοχεία και κάνοντας διάφορες περιστασιακές δουλειές στο χώρο του θεάματος και της πορνείας. Η σχέση τους κράτησε μερικούς μήνες, μέχρι τον Μάρτιο του 1927, οπότε εκείνη εξαφανίσθηκε "μέσα στη θύελλα που την άρπαξε" και την οδήγησε στα δίχτυα της ψυχιατρικής μέχρι τον θάνατό της.

Marco Cavallo, το γαλάζιο άλογο - σύμβολο της ιταλικής "αντιψυχιατρικής"

    O "Μάρκο καβάλλο", το γλυπτό γαλάζιο άλογο που κατασκεύασε από χαρτοπολτό ο εικαστικός Βιττόριο Μπαζάλια, βγήκε τον Μάρτιο του 1973 από το ψυχιατρικό άσυλο Σαν Τζιοβάννι της Τεργέστης συνοδευόμενο από γιατρούς, νοσηλευτές και εκατοντάδες έγκλειστους. Σαν άλλος Δούρειος Ίππος σε αντίστροφη πορεία (από το εσωτερικό του περίκλειστου κάστρου προς τον ελεύθερο έξω κόσμο), έχοντας στην κοιλιά του αντί για στρατιώτες τα όνειρα και τις επιθυμίες των τρελών, μετέφερε στους δρόμους της πόλης το αίτημα απελευθέρωσης και  επανένταξης τους στον φυσικό κοινωνικό τους χώρο από τον οποίο βίαια και αυθαίρετα είχαν ξεριζωθεί. 

    Διευθυντής του ασύλου ήταν από το 1971 ο μαρξιστής ψυχίατρος Φράνκο Μπαζάλια, ξάδελφος του Βιττόριο και ηγετική μορφή της "Δημοκρατικής Ψυχιατρικής",[1] της ιταλικής δηλαδή εκδοχής της αντιψυχιατρικής, ο οποίος από το 1961 πρώτα στη Γκορίτσια και μετά στην Τεργέστη είχε ξεκινήσει τον αγώνα για την οριστική κατάργηση των ψυχιατρείων και την αποϊδρυματοποίηση της ψυχιατρικής. 

    Το γλυπτό είχε ύψος τριών μέτρων και για να μπορέσει να βγει έξω από το χώρο που κατασκευάστηκε χρειάσθηκε να σπάσει ο Φράνκο Μπαζάλια με έναν ξύλινο πάγκο τη γυάλινη πόρτα που εμπόδιζε την έξοδό του, να γκρεμίσει "τα τείχη του ασύλου" πραγματικά και συμβολικά. Στο γλυπτό δόθηκε το όνομα "Marco" στη μνήμη του αλόγου που για χρόνια μετέφερε ζεμένο σε ένα κάρρο τα άπλυτα και τα σκουπίδια εκτός του ασύλου. Το άλογο είχε πεθάνει αλλά παρέμενε στη μνήμη πολλών εγκλείστων που είχαν συνδεθεί στενά μαζί του και διηγιόνταν ακόμη τις ιστορίες του. Ήταν άλλωστε ο μόνος τρόφιμος του ασύλου που μπορούσε να βγαίνει έξω τακτικά και συμβόλιζε γι' αυτούς την ελπίδα και της δικής τους -κάποια μέρα- ελευθερίας.[2] 

Η αυτοβιογραφία του John Thomas Perceval (19ος αι.) και η "Εταιρεία Φίλων των Υποτιθέμενων Φρενοβλαβών"

 «Θέλω να μιλήσω στο όνομα αυτών που δεν έχουν φωνή… Να γράψω γι' αυτούς που είναι αντικείμενα υποψίας και φόβου, για την κοινωνία η οποία, απορροφημένη από τις δουλειές της και την αναζήτηση ευχαρίστησης, έχει ξεχάσει να στοχάζεται αλλά παραμένει πάντα πρόθυμη να μεταχειρίζεται όσους της προκαλούν ανησυχία με παράλογη σκληρότητα και να τους υποβάλει σε θεραπείες ολέθριες.» (Τζων Τόμας Πέρσιβαλ) 


    Ο Τζων Τόμας Πέρσιβαλ (1803-1876), γόνος αριστοκρατικής οικογένειας και πρώην αξιωματικός του βρετανικού στρατού, παρέμεινε έγκλειστος για τρία χρόνια σε ψυχιατρικά άσυλα της Αγγλίας. Μετά την απελευθέρωσή του έγραψε την αυτοβιογραφία του στην οποία περιέγραφε σε δύο τόμους τη "θεραπευτική" βία και τις ταπεινώσεις που υπέστη μέσα στα φρενοκομεία, αλλά και τη γνώση που απέκτησε για την τρέλα παρατηρώντας τον εαυτό του και τους συγκρατουμένους του, μια γνώση που ο ίδιος θεωρούσε πολύ ανώτερη (και αναμφίβολα ήταν!) από τη γνώση των φρενολόγων που τον "θεράπευαν". Το 1845 μαζί με άλλους πρώην πάσχοντες, συγγενείς εγκλείστων και υποστηρικτές τους ίδρυσε την "Εταιρεία Φίλων των Υποτιθέμενων Φρενοβλαβών" [Alleged Lunatics' Friend Society], της οποίας διετέλεσε επίτιμος γραμματέας για μια εικοσαετία, και αγωνίσθηκε μέχρι το τέλος της ζωής του για τη μεταρρύθμιση των σχετικών με την τρέλα νόμων και για το δικαίωμα των πασχόντων σε μια κατάλληλη θεραπεία με σεβασμό στην προσωπικότητά τους, αποδοχή της διαφορετικότητας και ελευθερία. Το 1961 ο ανθρωπολόγος Γκρέγκορυ Μπέητσον (Gregory Bateson), ιδρυτής της σχολής σκέψης του Πάλο Άλτο (Palo Alto), αναδημοσίευσε προλογίζοντάς την μια συντομευμένη εκδοχή της αυτοβιογραφίας του Πέρσιβαλ.[1]

    Οι ιδέες και οι παρατηρήσεις του Πέρσιβαλ για τα αίτια της τρέλας, για το νόημά της, για τις εγγενείς δυνατότητες και τις μεθόδους αυτό-ίασης όλων των πασχόντων, καθώς και οι ριζοσπαστικές μεταρρυθμιστικές προτάσεις του για τον εξανθρωπισμό των φρενοκομείων, αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για πολλούς εναλλακτικούς ψυχοθεραπευτές και ομάδες αυτοβοήθειας μέχρι σήμερα. Ο Μπέητσον είδε στις περιγραφές του Πέρσιβαλ αντιστοιχίες με τη δική του θεωρία της σχιζοφρένειας και την έννοια του "διπλού θεσμού". (βλέπε: "Ο "διπλός δεσμός", βασική έννοια της θεωρίας της σχιζοφρένειας του Gregory Bateson".) Επισήμανε επίσης, όπως και πολλοί άλλοι μετά από αυτόν, την ομοιότητα της αντίληψής του Πέρσιβαλ για την τρέλα με την αντίληψη της "ψυχωτικής κρίσης" από την βρετανική αντιψυχιατρική ως ένα είδος εσωτερικού-μυητικού "ταξιδιού" που αν αφεθεί να εξελιχθεί ανεμπόδιστα σε ένα φιλικό, ειρηνικό και επιτρεπτικό περιβάλλον, μπορεί να οδηγήσει σε μια νέα, περισσότερο ισορροπημένη ψυχική κατάσταση, στην "πραγματική" ψυχική υγεία (που είναι κάτι εντελώς διαφορετικό από την λεγόμενη "ψυχική υγεία" του αλλοτριωμένου "κανονικού" ανθρώπου, όπως έλεγε ο Ντέιβιντ Κούπερ[2]). Ο Πέρσιβαλ θεωρείται πλέον πρωτοπόρος τού αγώνα για τα δικαιώματα των ψυχασθενών, και η Εταιρεία που συν-ίδρυσε πρόδρομος των κινημάτων των πρώην πασχόντων και των επιβιωσάντων της ψυχιατρικής που εμφανίσθηκαν σε πολλές δυτικές χώρες από τις αρχές της δεκαετίας του 1970.

Η περίπτωση Haitzmann. "Μια διαβολική νεύρωση τον 17ο αιώνα"

"Άσκηση" εφαρμοσμένης ψυχανάλυσης από τον Σ. Φρόυντ          


    Η μελέτη του Φρόυντ "Μια διαβολική νεύρωση τον 17ο αιώνα" δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1923 στην ψυχαναλυτική επιθεώρηση Imago.[1] Στο κείμενό του ο Φρόυντ περιέγραφε και ανέλυε την περίπτωση ενός Βαυαρού ζωγράφου ονόματι Κρίστοφ Χάιτζμαν (Christoph Haitzmann, 1651[;]-1700), ο οποίος κατεχόμενος από τον Διάβολο λυτρώθηκε "εκ θαύματος" με προσευχές και διαδοχικούς εξορκισμούς στο μοναστήρι του Μαρίατσελ της Αυστρίας εν έτεσι 1677 και 1678.[2] Για τον Φρόυντ, όπως και για τη γαλλική ψυχιατρική σχολή του Σαρκό, οι δαιμονοπληξίες, οι καταστάσεις δαιμονικής κατάληψης και έκστασης των αλλοτινών εποχών αντιστοιχούν στις νευρώσεις της σύγχρονης εποχής: Είναι νευρώσεις με «δαιμονολογικό μανδύα», και οι "δαίμονες" οι προβεβλημένες στον εξωτερικό κόσμο μη-αποδεκτές επιθυμίες, οι "κακές" επιθυμίες, «τα αποκυήματα απορριφθεισών, μετατοπισμένων ενορμητικών διακινήσεων». ("Μια διαβολική νεύρωση...", εκδ. Opportuna, σελ. 10)

Christoph Haitzmann
(Ο Διάβολος με το δουκάτο) [3]
    Ο Φρόυντ άρχισε να ασχολείται με την περίπτωση του Χάιτζμαν το 1922 όταν ήλθε στην κατοχή του αντίγραφο ενός χειρογράφου των αρχών του 18ου αιώνα που φυλάσσονταν στη Εθνική Βιβλιοθήκη της Βιέννης. Το χειρόγραφο, με τίτλο "Trophæum Mariano-Cellense" [Το τρόπαιο της Παρθένου Μαρίας του Τσελ], είχε δημιουργηθεί από έναν Βενεδικτίνο μοναχό λίγες δεκαετίας μετά από την εποχή των εξιστορούμενων συμβάντων, και συμπεριλαμβάνονταν σ' αυτό οι επιστολές και οι αναφορές των ιερωμένων που είχαν συναντήσει και βοηθήσει τον Χάιτζμαν, ένα εκτενές απόσπασμα από το προσωπικό ημερολόγιο του ζωγράφου στο οποίο περιέγραφε τα οράματα και τις φαντασιώσεις του, καθώς και πιστά αντίγραφα εννιά έργων ζωγραφικής του στα οποία απεικονίζονται οι εμφανίσεις του Διαβόλου: Ένας πλήρης φάκελος!

    Στις περισσότερες ζωγραφιές ο Διάβολος εμφανίζεται γυμνός ή σχεδόν γυμνός με μεικτά, αρσενικά και θηλυκά, χαρακτηριστικά: νύχια αετού, κέρατα, ουρά, υπερμέγεθες πέος-φίδι (σε μια από τις ζωγραφιές) αλλά και μεγάλους διογκωμένους γυναικείους μαστούς -στοιχείο που θα λάβει ιδιαίτερα υπόψη του ο Φρόυντ στην ερμηνεία της "δαιμονολογικής νεύρωσης" του Χάιτζμαν.

Τέχνη και Τρέλα. Φρενοκομεία και ψυχιατρικά άσυλα στη ζωγραφική του 18ου και 19ου αιώνα. Πίνακες και γκραβούρες

Εικαστικές μαρτυρίες από τη "ζωή" των εγκλείστων στα ψυχιατρεία


•  William Hogarth, "The Madhouse" (1734) *


Γουίλλιαμ Χόγκαρθ (1697-1764), "Το φρενοκομείο", 1734.
Μουσείο Σερ Τζον Σόαν του Λονδίνου [Sir John Soane's Museum]

    * "Το φρενοκομείο" είναι ο τελευταίος πίνακας μιας σειράς οκτώ ελαιογραφιών που φιλοτέχνησε μεταξύ 1733 και 1735 ο Άγγλος ζωγράφος και χαράκτης Γουίλλιαμ Χόγκαρθ. Οι πίνακες διηγούνται τη σταδιακή ηθική και διανοητική εξαθλίωση -με τελική κατάληξη το φρενοκομείο- του Τομ Ρέικγουελ, ενός πλούσιου νεαρού άνδρα απερίσκεπτου, σπάταλου και διεφθαρμένου… (Για περισσότερα, βλέπε: "Το φρενοκομείο", ένας πίνακας του Γουίλλιαμ Χόγκαρθ -από τη σειρά έργων του: "Η πορεία ενός ασώτου") 
Ο πίνακας του Χόγκαρθ θεωρείται πως επηρέασε τα μεταγενέστερα αντίστοιχα έργα του Φρανσίσκο Γκόγια ("La casa de locos" ) και του Βίλχελμ φον Κάουλμπαχ  ("Das Narrenhaus").


    ** Για μια σατιρική παραλλαγή του πίνακα βλέπε: Thomas Bowles "Η αλυσόδεση ενός παράφρονα στο φρενοκομείο Μπέντλαμ"  ["He is chained raving mad in Bedlam"].

--------------------

•  Francisco Goya, "Corral de locos" (1794) 


Φρανσίσκο Γκόγια (1746-1828) "Το προαύλιο των τρελών", 1794
Μουσείο Ισπανικής Τέχνης του Ντάλας [Meadows Museum - Dallas]

    * Ο Γκόγια έλεγε ότι ο πίνακάς του αντικατόπτριζε πραγματικές σκηνές που είχε δει όταν ήταν νέος στο άσυλο της Σαραγόσα. 

--------------------

•  Francisco Goya, "La casa de locos" (1808/1812)


Φρανσίσκο Γκόγια (1746-1828), "Το τρελοκομείο", 1808/1812.
Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Αγίου Φερδινάνδου (Μαδρίτη)
[Real Academia de Bellas Artes de San Fernando]

--------------------

"Οι τρελές της Σαλπετριέρης". Μια σειρά σχεδίων του Daniel Vierge

    "Οι τρελές στη Σαλπετριέρη" [Les folles à La Salpêtrière] είναι μια σειρά σχεδίων που φιλοτέχνησε ο εγκατεστημένος στο Παρίσι Ισπανός ζωγράφος και εικονογράφος Ντανιέλ Βιέρζ (Daniel Urrabieta Vierge, 1851-1904) για λογαριασμό της εβδομαδιαίας εφημερίδας Monde illustré και του περιοδικού Paris illustré, το 1887 και το 1892 αντίστοιχα. Απεικονίζουν σκηνές από την καθημερινή ζωή των εγκλείστων γυναικών στο περίφημο παρισινό ψυχιατρικό άσυλο της Σαλπετριέρης, ένα από τα μεγαλύτερα της Ευρώπης. Ο Βιερζ δημιούργησε τις εικόνες αυτές ενώ βρισκόταν σε προσπάθεια αποκατάστασης τού αριστερού του χεριού που είχε παραλύσει εξαιτίας εγκεφαλικού επεισοδίου,[1]

     • Ο θάλαμος των εγκλείστων


Daniel Vierge, "Les folles à La Salpêtrière" (1)
Bibliothèque nationale de France (Bnf)

     • Σκηνές στο προαύλιο του ασύλου


Daniel Vierge, "Les folles à La Salpêtrière" (2)

"Το φρενοκομείο", ένας πίνακας του Γουίλλιαμ Χόγκαρθ (από τη σειρά έργων του: "Η πορεία ενός ασώτου")

Γουίλλιαμ Χόγκαρθ, "Η πορεία του ασώτου VIII: Το φρενοκομείο" (1734)
Sir John Soane's Museum

    "Το φρενοκομείο" ["The madhouse"] είναι ο τελευταίος πίνακας μιας σειράς οκτώ ελαιογραφιών που φιλοτέχνησε μεταξύ 1733 και 1735 ο Άγγλος ζωγράφος και χαράκτης Γουίλλιαμ Χόγκαρθ (William Hogarth, 1697-1764).

    Οι πίνακες, που είναι γνωστοί με τον γενικό τίτλο "Η πορεία του ασώτου", βρίσκονται σήμερα στο Μουσείο Σερ Τζον Σόαν του Λονδίνου [Sir John Soane's Museum][1]: Διηγούνται τη σταδιακή ηθική και διανοητική εξαθλίωση -με τελική κατάληξη το φρενοκομείο- τού Τομ Ρέικγουελ (Tom Rakewell), ενός πλούσιου νεαρού άνδρα απερίσκεπτου, σπάταλου και διεφθαρμένου, και χρησίμευσαν ως πρότυπο για την αντίστοιχη και ομώνυμη σειρά χαλκογραφιών που έκαναν γρήγορα γνωστό τον Χόγκαρθ σε όλη τη Δυτική Ευρώπη. Οι γκραβούρες με τις λεζάντες που τις συνοδεύουν, αν και μικρότερες σε μέγεθος από τους πίνακες, περιέχουν ωστόσο περισσότερες λεπτομέρειες -ενώ εμφανίζουν και κάποιες μικροδιαφορές μεταξύ τους στις διαδοχικές τους ανατυπώσεις.[2]

    "Η πορεία του ασώτου" ["A Rake's Progress"]


"Η πορεία του ασώτου 1: Ο κληρονόμος" (1735)
The Metropolitan Museum of Art (MET)

    Η ιστορία αρχίζει όταν ο Τόμ Ρέικγουέλ κληρονομεί τον απελπιστικά φιλάργυρο αλλά πάμπλουτο έμπορα πατέρα του. Ενθουσιασμένος ξεκινά την ανακαίνιση τού απαρχαιωμένου και μίζερου πατρικού σπιτιού -ανακαίνιση που θα αποκαλύψει έναν θησαυρό χρυσών νομισμάτων σε μια κρύπτη ψηλά στον τοίχο-, παραγγέλλει καινούργια πολυτελή ενδύματα και διαλύει χωρίς ενδοιασμούς τον αρραβώνα του με την Σάρα Γιανγκ που της είχε υποσχεθεί γάμο και την είχε αφήσει έγκυο. (Σκηνή πρώτη)